દરિયાઈ સીમા અને ગેસના ભંડાર પર હકનો વિવાદ; આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાને લઈને રાજદ્વારી ખેંચતાણ તેજ
ભૂમધ્ય સમુદ્રના પૂર્વ વિસ્તારમાં તુર્કી અને લિબિયા વચ્ચે થયેલી દરિયાઈ સીમા અંગેની સમજૂતી ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની છે. લિબિયાની પૂર્વમાં આવેલી સંસદે 2019માં થયેલી આ સમજૂતીને મંજૂરી આપતાં ગ્રીસ, ઇજિપ્ત, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), બહેરીન, સાયપ્રસ અને યુરોપિયન યુનિયને તેનો વિરોધ કર્યો છે. આ દેશોનું કહેવું છે કે આ કરાર અન્ય દેશોના દરિયાઈ અધિકારોને અસર કરી શકે છે અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
બીજી તરફ, તુર્કી આ સમજૂતીને કાયદેસર ગણાવી રહ્યું છે. તેના મતે આ કરાર બંને દેશોના હિતો અને અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. પરિણામે, દરિયાઈ સીમાનો આ વિવાદ હવે માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો મુદ્દો રહ્યો નથી, પરંતુ તેમાં અનેક પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય શક્તિઓ સામેલ થઈ છે.
શું છે તુર્કી-લિબિયા સમજૂતી?
નવેમ્બર 2019માં તુર્કી અને લિબિયાની તે સમયની આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા ધરાવતી ત્રિપોલી સ્થિત સરકારે ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં દરિયાઈ અધિકારક્ષેત્ર નક્કી કરવા માટે સમજૂતી કરી હતી. આ કરાર દ્વારા બંને દેશોએ દરિયાઈ સીમા અને સમુદ્રમાં સંભવિત કુદરતી સંસાધનો પરના પોતાના દાવાઓને મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
આ વિસ્તારમાં કુદરતી ગેસ અને અન્ય ઊર્જા સંસાધનો હોવાની સંભાવનાને કારણે દરિયાઈ સીમા અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જો કોઈ દેશને વિશાળ દરિયાઈ વિસ્તાર પર અધિકાર મળે, તો તેને ત્યાં ઊર્જા સંશોધન અને અન્ય આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ માટે તક મળી શકે છે.
જોકે, ગ્રીસ અને ઇજિપ્ત સહિતના દેશો માને છે કે આ સમજૂતી તેમના દરિયાઈ અધિકારો સાથે અથડાય છે. ખાસ કરીને ગ્રીસનો દાવો છે કે આ કરારમાં તેના કેટલાક ટાપુઓના દરિયાઈ અધિકારોને પૂરતું મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું નથી.
લિબિયાની પૂર્વ સંસદે કેમ બદલી ભૂમિકા?
લિબિયા લાંબા સમયથી રાજકીય રીતે વિભાજિત રહ્યું છે. દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં ત્રિપોલી સ્થિત સરકાર છે, જ્યારે પૂર્વ ભાગમાં અલગ રાજકીય અને લશ્કરી સત્તાકેન્દ્રોનો પ્રભાવ રહ્યો છે. 2019ની સમજૂતી પશ્ચિમની સરકારે કરી હતી, પરંતુ પૂર્વની સત્તાએ લાંબા સમય સુધી તેને સ્વીકારી નહોતી.
20 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ પૂર્વ લિબિયાની સંસદે આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી. આ નિર્ણયને તુર્કી અને પૂર્વ લિબિયા વચ્ચે સુધરતા સંબંધોના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. તુર્કીએ અગાઉ પશ્ચિમ લિબિયાની સરકારને ટેકો આપ્યો હતો, પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં પૂર્વના નેતૃત્વ સાથે પણ તેના સંબંધો ગાઢ બન્યા છે.
આ બદલાવથી તુર્કીને લિબિયાના બંને રાજકીય કેન્દ્રો સાથે કામ કરવાની વધુ તક મળી શકે છે. જોકે, આ મંજૂરીથી લિબિયાના આંતરિક રાજકીય મતભેદો સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ ગયા છે એવું કહી શકાય નહીં.
ગ્રીસ, ઇજિપ્ત અને UAEનો વિરોધ શા માટે?
ગ્રીસનું કહેવું છે કે સમજૂતી આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદા અને તેના ટાપુઓના અધિકારોને અવગણે છે. ઇજિપ્તે પણ આ કરારને પોતાના વિશિષ્ટ આર્થિક દરિયાઈ ક્ષેત્ર અને ખંડીય છાજલીના અધિકારો માટે નુકસાનકારક ગણાવ્યો છે.
26 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ ગ્રીસ, યુરોપિયન યુનિયન, સાયપ્રસ, ઇજિપ્ત, બહેરીન અને UAEએ સંયુક્ત નિવેદન દ્વારા કરારનો વિરોધ કર્યો હતો. આ દેશોએ જણાવ્યું હતું કે અન્ય દરિયાકાંઠાના દેશોના અધિકારોને અવગણીને કરવામાં આવેલી સમજૂતીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્ય આધાર તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં.
તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રજબ તૈયબ એર્દોગને આ ટીકાઓને પાયાવિહોણી ગણાવી છે. તુર્કીનું કહેવું છે કે તે ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરવા માગે છે અને અન્ય દેશોના હક છીનવવાનો તેનો હેતુ નથી.
આગળ શું થઈ શકે?
આ વિવાદનું પરિણામ માત્ર દરિયાઈ સીમા પૂરતું મર્યાદિત નહીં રહે. તેની અસર ગેસ સંશોધન, ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સ, લશ્કરી હાજરી અને પ્રાદેશિક રાજદ્વારી સંબંધો પર પડી શકે છે. જો બંને પક્ષો પોતાના દાવાઓ પર અડગ રહેશે, તો ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં તણાવ વધુ વધી શકે છે.
હાલમાં રાજદ્વારી ચર્ચાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ ઉકેલ શોધવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. આગામી સમયમાં તુર્કી, લિબિયા અને વિરોધ કરી રહેલા દેશો વચ્ચેની વાતચીત આ વિવાદની દિશા નક્કી કરવામાં મહત્ત્વની રહેશે.
