અમેરિકા-ચીન સહિત પાંચ દેશોની વીટો પાવર ખતમ કરવાની એર્દોગનની અપીલ, UNમાં ફરી ઉઠ્યો મોટો સવાલ
વિશ્વમાં જ્યારે કોઈ મોટું યુદ્ધ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષ અથવા માનવતાવાદી સંકટ ઊભું થાય છે ત્યારે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર એટલે કે UN તરફ દુનિયાની નજર જાય છે. પરંતુ ઘણી વખત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં કોઈ મહત્વના મુદ્દે નિર્ણય લેવામાં મુશ્કેલી પડે છે. તેનું સૌથી મોટું કારણ સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યોને મળેલી વીટો પાવર છે.
હવે તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ તૈયપ એર્દોગને આ જ વ્યવસ્થા સામે મોટો સવાલ ઉઠાવ્યો છે. તેમણે સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં સુધારાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્યોને મળેલી વિશેષ વીટો પાવર ખતમ કરવાની અપીલ કરી છે. એર્દોગનનું કહેવું છે કે આજની દુનિયા બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીની દુનિયા જેવી રહી નથી, તેથી વૈશ્વિક સંસ્થાઓની રચના પણ વર્તમાન સમયની વાસ્તવિકતાઓને અનુરૂપ હોવી જોઈએ.
એર્દોગને શા માટે ઉઠાવ્યો વીટો પાવરનો મુદ્દો?
એર્દોગને પોતાના વિચારો એક લેખ દ્વારા રજૂ કર્યા છે. તેમના મતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વિશ્વે અનેક મોટા સંઘર્ષો, યુદ્ધો અને માનવતાવાદી સંકટો જોયા છે. આવી પરિસ્થિતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઝડપી અને અસરકારક નિર્ણય લેવાની જરૂરિયાત વધી જાય છે.
પરંતુ સુરક્ષા પરિષદની વર્તમાન વ્યવસ્થામાં પાંચ કાયમી સભ્યોમાંથી કોઈ એક દેશ મહત્વના ઠરાવ સામે વીટો કરે તો નિર્ણય અટકી શકે છે. એર્દોગનના મતે આવી વ્યવસ્થા આજના વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલનને યોગ્ય રીતે પ્રતિબિંબિત કરતી નથી.
તેમનું કહેવું છે કે વિશ્વમાં અનેક દેશો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે અને વૈશ્વિક સમસ્યાઓ પણ હવે માત્ર થોડા દેશો સુધી મર્યાદિત નથી. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વધુ દેશોને સ્થાન અને અવાજ મળવો જોઈએ.
શું છે વીટો પાવર?
વીટો પાવરને સરળ ભાષામાં સમજીએ તો તે કોઈ પ્રસ્તાવને રોકવાની વિશેષ સત્તા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં કુલ 15 સભ્યો હોય છે. તેમાં પાંચ કાયમી સભ્યો છે, જ્યારે 10 સભ્યો ચૂંટાઈને આવે છે.
કાયમી પાંચ સભ્યોમાં અમેરિકા, રશિયા, ચીન, બ્રિટન અને ફ્રાન્સનો સમાવેશ થાય છે. આ પાંચેય દેશોને વીટો પાવર પ્રાપ્ત છે.
સુરક્ષા પરિષદમાં કોઈ મહત્વના ઠરાવ માટે જરૂરી સમર્થન મળ્યું હોવા છતાં પાંચ કાયમી સભ્યોમાંથી કોઈ એક દેશ વિરોધમાં વીટો કરે તો ઠરાવ પસાર થઈ શકતો નથી. આ કારણે વીટો પાવરને સુરક્ષા પરિષદની સૌથી શક્તિશાળી વ્યવસ્થાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.
અહીં એ સમજવું પણ જરૂરી છે કે વીટો માત્ર સામાન્ય બહુમતીના નિયમ જેવું નથી. તે કાયમી સભ્યોને વિશેષ સત્તા આપે છે, જેના કારણે એક દેશ પણ કોઈ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયને અટકાવી શકે છે.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ બની હતી આ વ્યવસ્થા
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સ્થાપના 1945માં બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ થઈ હતી. તે સમયે વિશ્વની રાજકીય અને સૈન્ય શક્તિનું સંતુલન આજના સમયથી ઘણું અલગ હતું.
અમેરિકા, સોવિયત સંઘ, બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને ચીનને વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. આ જ પરિસ્થિતિમાં સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યો અને તેમની વીટો પાવરની વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી.
પરંતુ ત્યારથી વિશ્વમાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. અનેક નવા દેશો અસ્તિત્વમાં આવ્યા, એશિયા અને આફ્રિકાના દેશોનું મહત્વ વધ્યું અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રનું કેન્દ્ર પણ અનેક દેશો તરફ વિસ્તર્યું.
એર્દોગનનો મુખ્ય સવાલ એ છે કે જો વિશ્વ એટલું બદલાઈ ગયું છે તો આંતરરાષ્ટ્રીય નિર્ણય લેવાની વ્યવસ્થા હજુ પણ લગભગ 80 વર્ષ જૂની રચના પર કેમ આધારિત રહેવી જોઈએ?
એર્દોગનની નજરમાં સમસ્યા ક્યાં છે?
એર્દોગનના મતે સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે વૈશ્વિક સ્તરના મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયોને થોડા દેશોની સંમતિ સાથે બાંધી દેવામાં આવે છે.
તેમનું માનવું છે કે કોઈ એક દેશ પાસે એવો વિશેષ અધિકાર ન હોવો જોઈએ કે જેના કારણે બાકીના દેશોના બહુમતી સમર્થન છતાં કોઈ નિર્ણય અટકી જાય.
આ દલીલ પાછળ મૂળ વિચાર એ છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માત્ર શક્તિશાળી દેશોની સંસ્થા ન રહે, પરંતુ નાના અને વિકાસશીલ દેશોને પણ નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વધુ અસરકારક પ્રતિનિધિત્વ મળે.
તેઓ સુરક્ષા પરિષદ અને UN મહાસભા વચ્ચેના શક્તિ સંતુલનને પણ વધુ મજબૂત બનાવવાની વાત કરે છે.
માત્ર વીટો ખતમ કરવાની જ વાત નથી
એર્દોગનની માંગને માત્ર વીટો પાવર દૂર કરવાની માંગ તરીકે જોવી પૂરતી નથી. તેમની વાતનો મોટો ભાગ સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં વ્યાપક સુધારા સાથે જોડાયેલો છે.
તેઓ એવી વ્યવસ્થાની તરફેણ કરે છે જેમાં વિશ્વના અલગ-અલગ પ્રદેશો અને દેશોને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વધુ પ્રતિનિધિત્વ મળે. ખાસ કરીને એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા જેવા વિસ્તારો લાંબા સમયથી સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્યપદના વિસ્તરણની ચર્ચા કરતા આવ્યા છે.
આ કારણે UN સુધારાનો મુદ્દો માત્ર વીટો સુધી સીમિત નથી. સુરક્ષા પરિષદમાં કયા દેશોને કાયમી અથવા લાંબા ગાળાનું પ્રતિનિધિત્વ મળે, ચૂંટાયેલા સભ્યોની ભૂમિકા શું હોય અને મહાસભાના નિર્ણયોનું મહત્વ કેવી રીતે વધારી શકાય જેવા અનેક સવાલો પણ તેની સાથે જોડાયેલા છે.
UN મહાસભાની ભૂમિકા વધારવાની ચર્ચા
એર્દોગનનો એક મહત્વનો મુદ્દો UN મહાસભાની ભૂમિકા સાથે સંબંધિત છે. મહાસભામાં લગભગ સમગ્ર વિશ્વના દેશોનું પ્રતિનિધિત્વ છે. અહીં દરેક સભ્ય દેશને એક મત મળે છે.
પરંતુ સુરક્ષા પરિષદ પાસે આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા સંબંધિત નિર્ણયો માટે વિશેષ સત્તા છે. તેના કારણે બંને સંસ્થાઓની ભૂમિકા અને શક્તિમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે.
એર્દોગન ઇચ્છે છે કે વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં બહુમતી દેશોની ઇચ્છાને વધુ મહત્વ મળે. તેમના મતે એવી વ્યવસ્થા જરૂરી છે જેમાં દુનિયાના મોટા ભાગના દેશોની સહમતીને માત્ર એક દેશની વીટો સત્તાથી સરળતાથી રોકી ન શકાય.
શું વીટો પાવર તરત જ ખતમ થઈ શકે?
અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે જો ઘણા દેશો વીટો પાવર સામે છે તો તેને દૂર કરવી કેટલી સરળ છે?
હકીકતમાં આ પ્રક્રિયા અત્યંત મુશ્કેલ છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સ્થાપનાથી જોડાયેલી વ્યવસ્થા અને સુરક્ષા પરિષદની રચનામાં ફેરફાર કરવા માટે ચાર્ટરમાં મોટા બંધારણીય સુધારા કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
અને સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે જે પાંચ દેશો પાસે હાલમાં વીટો પાવર છે, તેમની ભૂમિકા પણ આવી પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ રહે છે. તેથી વીટો પાવર ખતમ કરવાનો મુદ્દો માત્ર બહુમતી દેશોની ઇચ્છાથી તરત અમલમાં આવી જાય તેવી બાબત નથી.
આ કારણસર વર્ષોથી UN સુધારાની માંગ હોવા છતાં તેની રચનામાં મોટો ફેરફાર કરવો પડકારજનક રહ્યો છે.
ભારત સહિત ઘણા દેશો માટે આ મુદ્દો મહત્વનો
સુરક્ષા પરિષદમાં સુધારાની ચર્ચા ભારત માટે પણ મહત્વ ધરાવે છે. ભારત લાંબા સમયથી સુરક્ષા પરિષદના વિસ્તરણ અને વધુ પ્રતિનિધિત્વની વાત કરતું આવ્યું છે.
ભારતનો તર્ક રહ્યો છે કે આજની વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં વિશ્વની વસ્તી, અર્થતંત્ર અને રાજકીય મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને સુરક્ષા પરિષદની રચનામાં ફેરફાર જરૂરી છે.
આફ્રિકા અને એશિયાના અનેક દેશો પણ સુરક્ષા પરિષદની વર્તમાન રચનામાં વધુ પ્રતિનિધિત્વની માંગ કરતા રહ્યા છે. તેથી એર્દોગનનું નિવેદન એક મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચા-વિષય સાથે જોડાય છે.
અગાઉ પણ વીટો પાવર પર સવાલો ઉઠ્યા છે
સુરક્ષા પરિષદની વીટો વ્યવસ્થા નવી ચર્ચા નથી. અલગ-અલગ સંઘર્ષો દરમિયાન જ્યારે કોઈ ઠરાવ વીટોના કારણે અટક્યો છે ત્યારે આ વ્યવસ્થાની અસરકારકતા અને ન્યાયસંગતતા અંગે સવાલો ઉઠ્યા છે.
કેટલાક દેશોનું કહેવું છે કે વીટો પાવર આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થામાં મોટા દેશો વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. બીજી તરફ તેના ટીકાકારો માને છે કે આ જ સત્તા ઘણી વખત સુરક્ષા પરિષદને કોઈ મુદ્દે એકમત નિર્ણય લેતા અટકાવી શકે છે.
આથી અહીં બે અલગ દૃષ્ટિકોણ જોવા મળે છે. એક તરફ વીટોને મોટા શક્તિશાળી દેશો વચ્ચે સીધો અથડામણ ટાળવા માટેની વ્યવસ્થા તરીકે જોવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ તેને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં અસમાનતા ઊભી કરતી સત્તા તરીકે જોવામાં આવે છે.
એર્દોગનનું મોટું સૂચન શું છે?
એર્દોગન માત્ર ટીકા કરીને અટક્યા નથી. તેમણે વિશ્વના દેશોને એકસાથે આવીને UN સુધારા માટે મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય ગઠબંધન બનાવવાની વાત કરી છે.
તેમનો વિચાર છે કે જે દેશો વર્તમાન વ્યવસ્થામાં સુધારો ઇચ્છે છે તેઓ સાથે મળીને ચર્ચા આગળ વધારે. આવી પ્રક્રિયા દ્વારા સુરક્ષા પરિષદમાં વધુ સમાન પ્રતિનિધિત્વ, વધુ પારદર્શક નિર્ણય પ્રક્રિયા અને વધુ જવાબદારીવાળી વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધી શકાય.
તેમના નિવેદનથી ફરી એક વખત એ ચર્ચા સામે આવી છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્રની રચના 21મી સદીની દુનિયાને કેટલી હદ સુધી પ્રતિબિંબિત કરે છે.
આગળ શું થઈ શકે?
એર્દોગનની માંગ બાદ UNમાં વીટો પાવર અને સુરક્ષા પરિષદના સુધારાનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. જોકે, આ પ્રકારના સુધારા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લાંબી રાજદ્વારી પ્રક્રિયા જરૂરી બની શકે છે.
એક તરફ ઘણા દેશો વધુ પ્રતિનિધિત્વ અને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સમાનતાની માંગ કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ પાંચ કાયમી સભ્યો પાસે રહેલી વર્તમાન સત્તા આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાનો મહત્વનો ભાગ છે.
આથી આગામી સમયમાં ચર્ચા માત્ર “વીટો પાવર રાખવી કે દૂર કરવી” સુધી સીમિત રહેવાની શક્યતા નથી. તેમાં સુરક્ષા પરિષદનું વિસ્તરણ, નવા કાયમી સભ્યો, પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વ, મહાસભાની ભૂમિકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિર્ણય પ્રક્રિયાની જવાબદારી જેવા અનેક મુદ્દાઓ સામેલ થઈ શકે છે.
એક વાત ચોક્કસ છે કે એર્દોગનના નિવેદને ફરી એક વખત જૂના પરંતુ મહત્વપૂર્ણ સવાલને કેન્દ્રમાં લાવ્યો છે—શું બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી બનાવવામાં આવેલી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા આજની બહુધ્રુવી દુનિયા માટે પૂરતી છે?
આ સવાલનો જવાબ સરળ નથી. પરંતુ વિશ્વમાં શક્તિનું સંતુલન બદલાઈ રહ્યું છે ત્યારે સંયુક્ત રાષ્ટ્રની રચનામાં સુધારા અંગેની ચર્ચા પણ આગામી સમયમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
