જામીન મળ્યા પછી પણ જેલનો સળિયા પાછળ કેમ કેદ રહે છે કેદીઓ? ભારતમાં ૩.૭૧ લાખ અંડરટ્રાયલ કેદીઓની કરુણ વાસ્તવિકતા અને ન્યાય પ્રણાલી સામેના સવાલો
ભારતીય ન્યાય પ્રણાલીનું એક પાયાનું સૂત્ર છે – “જ્યાં સુધી ગુનો સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી દરેક આરોપી નિર્દોષ છે.” પરંતુ વાસ્તવિકતા આ સિદ્ધાંતથી સાવ ઊંધી જ કાળજી કંપાવી દે તેવી છે. દેશની જેલોમાં આજે પણ લાખો એવા લોકો બંધ છે જેમના પર ગુનો સાબિત થયો નથી, પરંતુ તેમની ટ્રાયલ (કેસની સુનાવણી) વર્ષોથી અદાલતોમાં ચાલી રહી છે. આવા કેદીઓને ‘અંડરટ્રાયલ કેદીઓ’ (વિચારાધીન કેદીઓ) કહેવામાં આવે છે.
તાજેતરમાં ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડા અને સુપ્રીમ કોર્ટની ગંભીર ટિપ્પણીઓએ ફરી એકવાર ભારતની જેલ પ્રણાલી અને ન્યાયમાં થતા વિલંબ પર તીખો પ્રકાશ પાડ્યો છે. જામીન કે કાનૂની પાત્રતા મળ્યા હોવા છતાં ગરીબી અને કાગળિયાની ગૂંચવણોને કારણે સેંકડો કેદીઓ જેલમાં જ સડી રહ્યા છે.
આંકડાની નજરે અંડરટ્રાયલ કેદીઓની સ્થિતિ
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા અનુસાર, ૩૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ સુધીમાં દેશની વિવિધ જેલોમાં કુલ ૩,૭૧,૪૪૦ અંડરટ્રાયલ કેદીઓ બંધ હતા. આ આંકડો ભારતીય જેલોની કુલ ક્ષમતા કરતા પણ વધુ ગીચતા દર્શાવે છે.
મુક્તિ માટે પાત્ર કેદીઓ: વર્ષ ૨૦૨૪ દરમિયાન ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૪૭૯ (અથવા જૂની CrPC ની કલમ ૪૩૬A) હેઠળ કુલ ૯૬૮ અંડરટ્રાયલ કેદીઓ જેલમાંથી મુક્ત થવા માટે પાત્ર મળી આવ્યા હતા. (આ કલમ હેઠળ જો કોઈ કેદીએ તેના ગુનાની મહત્તમ સજાનો અડધો સમય જેલમાં વિતાવી લીધો હોય તો તે જામીન પર છૂટવા હકદાર બને છે).
વાસ્તવિક રિહાઈ: આ ૯૬૮ પાત્ર કેદીઓમાંથી માત્ર ૬૨૭ કેદીઓ જ જેલમાંથી બહાર આવી શક્યા. બાકીના ૩૪૧ કેદીઓ કાનૂની હક ધરાવતા હોવા છતાં જેલના સળિયા પાછળ જ રહ્યા.
આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે કાયદાકીય જોગવાઈઓ હોવા છતાં વહીવટી ઢીલાશ અને ગરીબીના કારણે ન્યાયનું સપનું અધૂરું રહી જાય છે.
જામીન મળ્યા છતાં કેદીઓ જેલમાં કેમ રહે છે?
અદાલતમાંથી જામીન મંજૂર થઈ ગયા પછી પણ કેદીઓ જેલમાંથી બહાર આવી શકતા નથી, તેની પાછળ કેટલાંક મુખ્ય વ્યવહારિક અને સામાજિક કારણો જવાબદાર છે:
૧. નાણાકીય ગરીબી અને બોન્ડ રકમનો અભાવ:
ઘણા કેદીઓ અત્યંત ગરીબ પરિવારમાંથી આવે છે. કોર્ટ જ્યારે જામીન આપે છે ત્યારે ચોક્કસ રકમનો પર્સનલ બોન્ડ કે શ્યોરિટી (જમીનદાર) રજૂ કરવાનો આદેશ આપે છે. રૂ. ૫,૦૦૦ કે રૂ. ૧૦,૦૦૦ જેવી નાની રકમ કે બોન્ડ ચૂકવવાની ક્ષમતા ન હોવાને કારણે કેદીઓ માસ સુધી જેલમાં જ પડી રહે છે.
૨. જમીનદાર (Surety) નો અભાવ:
ઘણા કિસ્સાઓમાં કેદીઓ પાસે રકમ હોય તો પણ તેમની જામીન લેવા માટે કોઈ સ્થાનિક વ્યક્તિ આગળ આવતી નથી. સમાજ અને સંબંધીઓ ગુનાહિત કેસોમાં ફસાવાના ડરથી કેદીથી અંતર જાળવી લે છે.
૩. સરનામાની ચકાસણીમાં વિલંબ (Address Verification Delay):
કોર્ટ દ્વારા જામીન આપ્યા બાદ પોલીસ દ્વારા કેદીના ઘરના સરનામાની ચકાસણી કરવામાં આવે છે. આ વહીવટી પ્રક્રિયામાં સપ્તાહો કે મહિનાઓ નીકળી જાય છે.
૪. સોશિયલ એન્ડ ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેટસ રિપોર્ટનો વિલંબ:
સરકારી સુવિધાઓનો લાભ આપવા માટે તૈયાર કરાતા સામાજિક અને આર્થિક પરિસ્થિતિના અહેવાલો સમયસર જેલ સત્તાવાળાઓ કે સમિતિઓ સુધી પહોંચતા નથી, જેથી કેસ અટવાઈ જાય છે.
‘ગરીબ કેદીઓને સહાય’ યોજના: આશાનું કિરણ કે માત્ર કાગળ પર?
આર્થિક તંગીના કારણે જેલમાં બંધ અંડરટ્રાયલ કેદીઓની મદદ માટે કેન્દ્ર સરકારે ‘સપોર્ટ ટુ પુઅર પ્રિઝનર્સ’ (ગરીબ કેદીઓને સહાય) યોજના શરૂ કરી છે.
યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: કોઈ પણ કેદી માત્ર નાણાકીય અસમર્થતા કે જામીન રકમ ન ભરી શકવાને કારણે જેલમાં ન રહેવો જોઈએ.
કાર્યપદ્ધતિ: જિલ્લા કક્ષાએ ‘જિલ્લા સ્તરીય અધિકારપ્રાપ્ત સમિતિઓ’ (District Level Empowered Committees – DLECs) ની રચના કરવામાં આવી છે. આ સમિતિઓ એવા અંડરટ્રાયલ કેદીઓની ઓળખ કરે છે જેઓ ગરીબ છે અને તેમના માટે દંડ કે જામીનની રકમ સરકારી ફંડમાંથી ચૂકવવાની વ્યવસ્થા કરે છે.
પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી દરમિયાન સામે આવ્યું કે ઘણી જગ્યાએ આ DLEC સમિતિઓની બેઠકો નિયમિતપણે યોજાતી જ નથી. પરિણામે, યોજના માટે બજેટ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં યોગ્ય કેદીઓ સુધી તેની મદદ સમયસર પહોંચી શકતી નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનું કડક વલણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદા
ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે અંડરટ્રાયલ કેદીઓના મુદ્દે અનેક સખત આદેશો આપ્યા છે.
સતેન્દ્ર કુમાર અંતિલ વિરુદ્ધ CBI કેસ: આ ઐતિહાસિક કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે “જામીન એ નિયમ છે અને જેલ એ અપવાદ છે” (Bail is the rule, jail is an exception). કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે બિન-જરૂરી ધરપકડો અટકાવવી જોઈએ અને અંડરટ્રાયલ કેદીઓની રિહાઈ માટેની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવી જોઈએ.
તાજેતરનો સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ: તાજેતરની સુનાવણીમાં જસ્ટિસની બેંચે રાજ્યોને કડક સૂચના આપી છે કે DLECs ની બેઠકો નિયમિત રીતે યોજાય. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે, administrative delay (વહીવટી વિલંબ) ને કારણે કોઈ પણ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા છીનવાવી જોઈએ નહીં.
અંડરટ્રાયલ કેદી હોવાના ગંભીર સામાજિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક પરિણામો
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વગર ગુને સાબિત થયે લાંબો સમય જેલમાં રહે છે, ત્યારે તેના જીવન પર વ્યાપક અસર પડે છે:
પરિવારની આર્થિક તબાહી: મોટાભાગના અંડરટ્રાયલ કેદીઓ પોતાના ઘરના મુખ્ય કમાનાર વ્યક્તિ હોય છે. તેમના જેલમાં જવાથી આખો પરિવાર ગરીબી અને ભૂખમરાની ધકેલાઈ જાય છે.
માનસિક તણાવ અને ગુનાહિત સંગત: જેલનું વાતાવરણ કેદીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ભારે નકારાત્મક અસર કરે છે. નિર્દોષ વ્યક્તિ પણ જેલમાં ગંભીર ગુનેગારોના સંપર્કમાં આવતા ગુનાખોરીના માર્ગે ધકેલાઈ જવાની શક્યતા વધી જાય છે.
સામાજિક બહિષ્કાર: સમાજમાં એકવાર જેલ ગયા પછી એ વ્યક્તિ અને તેના પરિવારને શંકાની નજરે જોવામાં આવે છે, જેથી બહાર આવ્યા પછી પણ તેમને રોજગારી મેળવવામાં ભારે મુશ્કેલી પડે છે.
સુધારા માટેના જરૂરી પગલાં
ભારતીય જેલોમાંથી અંડરટ્રાયલ કેદીઓનું ભારણ ઘટાડવા અને દરેક નાગરિકને ન્યાય અપાવવા માટે નીચે મુજબના તાત્કાલિક સુધારા જરૂરી છે:
૧. ડીજિટલાઈઝેશન અને ફાસ્ટ ટ્રેક ચકાસણી: જામીનના આદેશો અને સરનામાની ચકાસણી ઓનલાઈન ઈ-સિસ્ટમ (જેમ કે FASTER સિસ્ટમ) દ્વારા ઝડપથી થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું.
૨. DLEC ની જવાબદારી નક્કી કરવી: જિલ્લા સ્તરીય સમિતિઓ દર મહિને મળે અને કેટલા કેદીઓને મદદ મળી તેનો માસિક રિપોર્ટ હાઈકોર્ટ અને ગૃહ મંત્રાલયને સબમિટ કરે.
૩. લીગલ એઇડ (મફત કાનૂની સહાય) ને મજબૂત બનાવવી: લીગલ સર્વિસ ઓથોરિટી (DLSA) ના વકીલો વધુ સક્રિય બનીને અંડરટ્રાયલ કેદીઓની જામીન અરજીઓ દાખલ કરે.
૪. પ્લી બાર્ગેનિંગ અને સમન્વય: નાના-મોટા ગુનાઓમાં ઝડપી પટાવટ (Plea Bargaining) ની પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહન આપવું.
