અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ૬૦ દિવસની ઐતિહાસિક ડીલ પાકી, પણ ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાએ ફસાવ્યો મોટો પેચ
મધ્ય પૂર્વ (Middle East) માં છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી ચાલી રહેલા તીવ્ર લશ્કરી અને રાજદ્વારી તણાવને હળવો કરવાની દિશામાં એક વૈશ્વિક સ્તરે મોટી સફળતા મળી શકે છે. લાંબી અને ગુપ્ત વાટાઘાટો બાદ, આખરે અમેરિકા અને ઈરાન એક મહત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક શાંતિ કરારની તદ્દન નજીક પહોંચી ગયા છે. બંને પક્ષો વચ્ચે ૬૦ દિવસના એક વિશેષ કરાર (60-day agreement) પર સૈદ્ધાંતિક સંમતિ સધાઈ ગઈ છે, જેને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યુદ્ધના મંડરાતા વાદળો વચ્ચે મોટી રાહત અનુભવાઈ રહી છે. જોકે, આ ઐતિહાસિક સોદો પૂર્ણ થઈ ગયો હોવાના અહેવાલો છતાં, આખરી મંજૂરી મેળવવાની બાબતમાં ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાએ એક મોટો રાજદ્વારી પેચ ફસાવ્યો છે, જેને કારણે કરારના સત્તાવાર અમલીકરણ પર હજુ પણ સસ્પેન્સ યથાવત છે.
મળતી વિગતો અનુસાર, આ સૂચિત પ્રસ્તાવને હજુ સુધી અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયતોલ્લા મોજતબા ખામેની તરફથી આખરી લીલી ઝંડી મળી નથી. ગુરુવારે મોડી રાત્રે સામે આવેલા રાજદ્વારી અહેવાલોમાં જણાવાયું હતું કે, બંને દેશોના ઉચ્ચ સ્તરીય વાટાઘાટકારો યુદ્ધવિરામ લંબાવવા અને બંને પક્ષો માટે સ્વીકાર્ય હોય તેવા એક સમજૂતી પત્ર (Memorandum of Understanding) પર સંમત થયા છે. પ્રખ્યાત આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા આઉટલેટ ‘એક્સિઓસ’ (Axios) એ બે વરિષ્ઠ યુએસ અધિકારીઓને ટાંકીને પોતાના અહેવાલમાં પુષ્ટિ કરી છે કે, આ પ્રસ્તાવિત શાંતિ કરાર શરૂઆતમાં ૬૦ દિવસના સમયગાળા માટે સંપૂર્ણપણે પ્રભાવી અને અસરકારક રહેશે.
કરારના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો અને પૃષ્ઠભૂમિ
આ ૬૦ દિવસીય કરારનો પ્રાથમિક હેતુ બંને દેશો વચ્ચે સરહદો અને આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમા પર ચાલી રહેલી સીધી દુશ્મનાવટ અને સૈન્ય કાર્યવાહીઓને તાત્કાલિક ધોરણે અટકાવવાનો છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી અમેરિકા દ્વારા ઈરાનની આર્થિક નાકાબંધી કરવાના ભાગરૂપે યુએસ નૌકાદળ (US Navy) દ્વારા જે દરિયાઈ ઘેરાબંધી કરવામાં આવી છે, તેનો આ સોદા હેઠળ અંત લાવવામાં આવશે. આ કરારનો સૌથી મોટો પ્લસ પોઈન્ટ એ છે કે તેનાથી વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એવા ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) ને આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની અવરજવર માટે ફરીથી સંપૂર્ણપણે ખુલ્લો મૂકવામાં આવશે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ વૈશ્વિક તેલ સપ્લાયની લાઈફલાઈન ગણાય છે. તેના બંધ થવાથી વિશ્વબજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવો આસમાને પહોંચી જવાનું જોખમ ઊભું થયું હતું. આ કામચલાઉ ૬૦ દિવસના શાંતિ સમયગાળા દરમિયાન, બંને દેશોને ઈરાનના વિવાદિત પરમાણુ કાર્યક્રમ (Iran’s Nuclear Program) પર કાયમી અને અંતિમ કરાર સુધી પહોંચવા માટે એક નવેસરથી વ્યાપક વાટાઘાટો શરૂ કરવાની ઐતિહાસિક તક પણ મળશે.
યુએસ-ઈરાન ૬૦ દિવસીય પ્રસ્તાવિત કરારનું માળખું
| મુખ્ય મુદ્દો (Key Component) | કરાર હેઠળની જોગવાઈઓ (Provisions) | અપેક્ષિત વૈશ્વિક પ્રભાવ (Global Impact) |
| કરારની અવધિ | ૬૦ દિવસ (પ્રારંભિક તબક્કો) | તણાવમાં તાત્કાલિક ઘટાડો અને શાંતિની સ્થાપના. |
| સૈન્ય નાકાબંધી | યુએસ નૌકાદળની નાકાબંધીનો અંત આવશે. | આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં વ્યાપારી જહાજોની સુરક્ષા. |
| દરિયાઈ માર્ગ | હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) ફરી ખુલશે. | વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલના પુરવઠા અને બજારમાં સ્થિરતા આવશે. |
| પરમાણુ વાટાઘાટો | ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર આખરી ચર્ચાની મંજૂરી. | બંને દેશો વચ્ચે કાયમી શાંતિ કરારનો માર્ગ મોકળો થશે. |
ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા અને યુએસ પ્રમુખની મંજૂરી કેમ છે અનિવાર્ય?
ભલે બંને દેશોના રાજદ્વારી પ્રતિનિધિઓ અને મુત્સદ્દીઓએ રાત-દિવસ એક કરીને આ મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હોય, પરંતુ જ્યાં સુધી બંધારણીય વડાઓ આના પર સહી-સિક્કા ન કરે ત્યાં સુધી આ કરાર માત્ર કાગળ પરનો દસ્તાવેજ જ રહેશે. અમેરિકામાં પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પોતાના વહીવટીતંત્ર અને પેન્ટાગોન સાથે આ કરારના વ્યૂહાત્મક ફાયદા-નુકસાનની સમીક્ષા કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, ઈરાનમાં ખરી સત્તા રાષ્ટ્રપતિ પાસે નહીં પરંતુ સર્વોચ્ચ ધાર્મિક નેતા (Supreme Leader) પાસે હોય છે. ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયતોલ્લા મોજતબા ખામેની ઈરાનની સાર્વભૌમત્વ અને લશ્કરી ક્ષમતાઓ સાથે કોઈ પણ પ્રકારની સમજૂતી કરવાના મૂડમાં નથી.
તેહરાનના આંતરિક સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, ખામેની એ વાત પર અડગ છે કે જો અમેરિકા ભવિષ્યમાં ફરીથી વચનભંગ કરે તો ઈરાન પાસે કયો સુરક્ષા પ્લાન રહેશે? આ જ આશંકાને કારણે તેમણે કરારની કેટલીક શરતો પર પોતાનો વાંધો ઉઠાવીને પેચ ફસાવ્યો છે. જ્યાં સુધી ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાના મનની શંકાઓ દૂર કરવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી આ આખો સોદો અનિશ્ચિતતાના ગર્ભમાં જ રહેશે. જો આ વાટાઘાટો કોઈ કારણસર નિષ્ફળ જશે, તો મધ્ય પૂર્વમાં ફરી એકવાર મોટું સૈન્ય સંકટ ઊભું થઈ શકે છે જેની સીધી અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને શેરબજારો પર પડશે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો આ ૬૦ દિવસનો પ્રસ્તાવિત કરાર એ સાબિત કરે છે કે ગમે તેટલી ભીષણ દુશ્મનાવટ હોય, પણ અંતે ઉકેલ તો ટેબલ ટોક (વાતચીત) થી જ શક્ય બને છે. હવે આખી દુનિયાની નજર વોશિંગ્ટન અને તેહરાન તરફ ટકેલી છે કે શું ટ્રમ્પ અને ખામેની પોતાની કટ્ટરતા છોડીને આ શાંતિ પ્રસ્તાવને સ્વીકારે છે કે નહીં.
