ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ગુપ્ત મંત્રણા! તેહરાને કહ્યું- પાકિસ્તાન દ્વારા વાતચીત ચાલુ છે, પરંતુ…
વૈશ્વિક રાજકારણ અને મધ્ય-પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ)માં ચાલી રહેલા ભારે તણાવ વચ્ચે એક મોટા અને ચોંકાવનારા સમાચાર સામે આવ્યા છે. કટ્ટર દુશ્મન ગણાતા ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પડદા પાછળ ગુપ્ત રાજદ્વારી મંત્રણાઓ ચાલી રહી છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઈસ્માઈલ બાઘેઈએ સત્તાવાર રીતે સ્વીકાર્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચે પાકિસ્તાન જેવા પડોશી દેશના માધ્યમથી સતત સંદેશાઓની આપ-લે થઈ રહી છે. તેહરાન હાલમાં અમેરિકાના બદલાયેલા વલણ અને તેના તાજેતરના પ્રસ્તાવોની ગંભીરતાથી સમીક્ષા કરી રહ્યું છે.
એક ખાસ ઈન્ટરવ્યુમાં ઈસ્માઈલ બાઘેઈએ ખુલાસો કર્યો હતો કે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક સમયમાં અનેક વખત મહત્વના સંદેશાઓ મોકલવામાં આવ્યા છે અને પ્રાપ્ત થયા છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઈરાનનું અત્યારે એકમાત્ર ધ્યાન લેબનાન સહિતના તમામ મોરચે યુદ્ધનો કાયમી અંત લાવવા પર છે, પરંતુ આ માટે ઈરાનની પોતાની કેટલીક સ્પષ્ટ અને કડક શરતો છે.
ઈરાને અમેરિકા સામે મૂકી પોતાની મુખ્ય માંગણીઓ
ગુપ્ત મંત્રણા દરમિયાન ઈરાને અમેરિકા સામે પોતાના હિતોના રક્ષણ માટે મજબૂત દાવેદારી રજૂ કરી છે. ઈરાનની મુખ્ય માંગણીઓ નીચે મુજબ છે:
૧. ફ્રીઝ થયેલી સંપત્તિની મુક્તિ: અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકોમાં જપ્ત (ફ્રીઝ) કરવામાં આવેલી ઈરાનની અબજો ડોલરની સંપત્તિને તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવે.
૨. દરિયાઈ સતામણી પર રોક: અમેરિકી નૌસેના દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં ઈરાની માલવાહક અને તેલના જહાજો વિરુદ્ધ કરવામાં આવતી કથિત “દરિયાઈ લૂંટફાટ” અને દુશ્મનાવટભરી નૌકાદળની કાર્યવાહીઓ પર કાયમી પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે.
બાઘેઈએ ઉમેર્યું હતું કે ઈરાને આ આખી રાજદ્વારી પ્રક્રિયામાં હંમેશા ઈમાનદારી અને ગંભીરતા સાથે ભાગ લીધો છે. જો કે, પાછલા ૧૮ મહિનામાં વોશિંગ્ટન (અમેરિકા) ના “ખૂબ જ ખરાબ” અને અવિશ્વસનીય રેકોર્ડને કારણે ઈરાનને અમેરિકાના વચનો પર બિલકુલ ભરોસો નથી અને તે ફૂંકી-ફૂંકીને કદમ મૂકી રહ્યું છે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (હોર્મુઝની સામુદ્રધુની) માટે ઈરાનની નવી વ્યૂહરચના
વૈશ્વિક વેપાર અને તેલ પરિવહન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતા ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) અંગે ઈરાની પ્રવક્તાએ મોટી જાહેરાત કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે ઈરાન હવે ઓમાન સાથે મળીને આ દરિયાઈ માર્ગમાં “કાયમી સુરક્ષા” સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક નવો મિકેનિઝમ તૈયાર કરવા માંગે છે. આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગમાં તમામ દેશોના વ્યાપારી જહાજો સુરક્ષિત રીતે અવરજવર કરી શકે તે માટે ઈરાન આ ક્ષેત્રના અન્ય દરિયાકાંઠાના દેશો સાથે મળીને નવા આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો અને પ્રોટોકોલ બનાવવા માટે પણ તૈયાર છે.
અમેરિકાએ મોકલ્યો નવો ડ્રાફ્ટ પ્રસ્તાવ
ઈરાનની અર્ધ-સરકારી સમાચાર એજન્સી ‘તસ્નીમ’ ના અહેવાલ મુજબ, બંને દેશો વચ્ચે મધ્યસ્થી કરી રહેલા પક્ષો ખૂબ જ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. ત્રણ દિવસ પહેલા જ ઈરાન તરફથી અમેરિકાને એક ૧૪-મુદ્દાનો શાંતિ પ્રસ્તાવ સોંપવામાં આવ્યો હતો. તેના જવાબમાં અમેરિકાએ પણ વળતો એક્શન પ્લાન તૈયાર કરીને તેહરાનને એક નવો ડ્રાફ્ટ પ્રસ્તાવ મોકલ્યો છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આંતરરાષ્ટ્રીય મધ્યસ્થીઓ હાલમાં તેહરાનમાં જ ડેરા જમાવીને બેઠા છે અને બંને પક્ષોના વિરોધાભાસી મુદ્દાઓને ઉકેલીને એક સર્વસંમત સમજૂતી પર લાવવાના સઘન પ્રયાસો કરી રહ્યા છે. જો કે, હજુ સુધી કોઈ અંતિમ કરાર (ડીલ) પર સત્તાવાર મહોર વાગી નથી.
રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશકિયનનું મોટું નિવેદન
આ દરમિયાન ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશકિયને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર એક શક્તિશાળી પોસ્ટ શેર કરીને ઈરાનનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું છે. તેમણે લખ્યું, “ઈરાને હંમેશા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આપેલા પોતાના તમામ વચનોનું પાલન કર્યું છે અને અમે હંમેશા વિનાશક યુદ્ધને ટાળવાનો જ પ્રયત્ન કર્યો છે. અમારી તરફથી શાંતિ અને વાટાઘાટોના તમામ રસ્તાઓ આજે પણ ખુલ્લા છે. પરંતુ અમેરિકા અને તેના સાથીઓ એ વાત સમજી લે કે આર્થિક કે સૈન્ય દબાણ લાવીને ઈરાનને ઝુકાવવાનો પ્રયત્ન કરવો એ માત્ર તેમનો એક ભ્રમ છે. ઈરાન ક્યારેય પોતાની સાર્વભૌમત્વ સાથે સમાધાન નહીં કરે.”
૪૦ દિવસનું ભયાનક યુદ્ધ અને વર્તમાન તણાવ
અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે, તાજેતરમાં જ ઈરાન, અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે સત્તાવાર યુદ્ધવિરામ (સીઝફાયર) થયો હતો. આ પહેલા ત્રણેય પક્ષો વચ્ચે આશરે ૪૦ દિવસ સુધી ભીષણ અને લોહિયાળ સંઘર્ષ ચાલ્યો હતો. આ યુદ્ધની શરૂઆત ત્યારે થઈ હતી જ્યારે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલે સંયુક્ત ઓપરેશન હાથ ધરીને તેહરાન સહિત ઈરાનના અન્ય અગ્રણી શહેરો પર જોરદાર હવાઈ હુમલા કર્યા હતા.
યુદ્ધવિરામ લાગુ થયા બાદ બંને દેશોના ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિમંડળો વચ્ચે પાકિસ્તાનની રાજધાની ઈસ્લામાબાદમાં બે દિવસીય મંત્રણા થઈ હતી, પરંતુ તે સમયે કોઈ નક્કર પરિણામ આવી શક્યું નહોતું.
યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર પોતાનો સૈન્ય અંકુશ મજબૂત કરી દીધો હતો અને ઈઝરાયેલ તથા અમેરિકા સાથે સંકળાયેલા તમામ વ્યાપારી જહાજોના પ્રવેશ પર સખત પ્રતિબંધ લગાવી દીધો હતો. ઈસ્લામાબાદની વાર્તા નિષ્ફળ ગયા પછી, અમેરિકાએ પણ જવાબી કાર્યવાહી તરીકે આ દરિયાઈ માર્ગ પર નૌકાસેનાની કડક નાકાબંધી (Naval Blockade) કરી દીધી હતી, જેના કારણે ઈરાની બંદરો પરથી આવતા-જતા જહાજોની અવરજવર ખોરવાઈ ગઈ હતી અને ઈરાનના અર્થતંત્રને મોટો ફટકો પડ્યો હતો. હવે જોવાનું એ રહેશે કે પાકિસ્તાનના માધ્યમથી શરૂ થયેલી આ નવી ગુપ્ત વાતચીત દુનિયાને ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધના જોખમમાંથી બચાવી શકે છે કે નહીં.
