5 મહિનાના સંઘર્ષમાં અમેરિકાનું સૈન્ય બળ કસોટીએ: મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધે ખાલી કર્યા USના મિસાઈલ ગોદામ?
મધ્ય પૂર્વના ક્ષેત્રમાં વિતેલા પાંચ મહિનાથી ચાલી રહેલા તણાવ અને સૈન્ય સંઘર્ષે વિશ્વની સૌથી મોટી સૈન્ય શક્તિ ગણાતા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સામે એક અણધારી અને ગંભીર નવી પડકારજનક સ્થિતિ ઊભી કરી છે. લાંબા અંતર સુધી ચોક્કસ નિશાન સાધી શકતા અને અત્યાધુનિક તકનીક ધરાવતા અમેરિકી હથિયારોના ભંડારમાં રશ-અપને કારણે ઝડપથી ઘટાડો નોંધાઈ રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે હવે વોશિંગ્ટનની સંરક્ષણ વ્યૂહરચના અને તેની વૈશ્વિક સૈન્ય ક્ષમતા પર અનેક પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર સંસ્થાઓ અને વિવિધ ડિફેન્સ થિંક ટેંક્સના અહેવાલો મુજબ, અમેરિકાના સૌથી અદ્યતન મિસાઈલ સ્ટોક પર મોટો બોજ પડ્યો છે. કેટલીક ચોક્કસ સિસ્ટમોનો જથ્થો એટલી ઝડપે વપરાઈ રહ્યો છે કે તેને પૂર્વવત કરવામાં કે ફરીથી ભરવામાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય લાગી શકે છે. આ સ્થિતિએ માત્ર મધ્ય પૂર્વ જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે સુરક્ષાના સમીકરણો બદલી નાખ્યા છે.
કયા હથિયારોના ભંડાર પર સૌથી વધુ દબાણ?
સંઘર્ષના આ પાંચ મહિના દરમિયાન અમેરિકી દળો દ્વારા વાપરવામાં આવેલા હથિયારોમાં જમીનથી જમીન પર માર કરનારી અને હવાઈ સુરક્ષા આપતી મિસાઈલ સિસ્ટમ્સ મુખ્ય છે. અહેવાલો અનુસાર સૌથી વધુ અસર ATACMS (આર્મી ટેક્ટિકલ મિસાઈલ સિસ્ટમ) અને નવી પેઢીની PrSM (પ્રિસિઝન સ્ટ્રાઈક મિસાઈલ) પર પડી છે.
ATACMS (આર્મી ટેક્ટિકલ મિસાઈલ સિસ્ટમ): આ મિસાઈલની મારક ક્ષમતા આશરે ૩૦૦ કિલોમીટર સુધીની છે. તેની મદદથી સૈન્ય પોતાના સૈનિકોને જોખમમાં મૂક્યા વિના દુશ્મનના પાછળના ભાગમાં રહેલા મહત્વના ઠેકાણાઓ પર સચોટ હુમલો કરી શકે છે.
PrSM (પ્રિસિઝન સ્ટ્રાઈક મિસાઈલ): આ નવી પેઢીની મિસાઈલ છે, જેની પ્રારંભિક રેન્જ ૪૦૦ થી ૫૦૦ કિલોમીટર છે. આ સિસ્ટમ હજુ નવી હોવાથી તેનો ઉત્પાદન જથ્થો પહેલાથી જ મર્યાદિત હતો, જે હાલના સંઘર્ષમાં વ્યાપકપણે વપરાઈ જતાં તેની અછત વધુ ઘેરી બની છે.
આ ઉપરાંત, સંરક્ષણાત્મક પ્રણાલીઓમાં પણ વપરાશ ખૂબ જ વધી ગયો છે. વોશિંગ્ટન સ્થિત સિક્યોરિટી થિંક ટેંક ‘સેન્ટર ફોર સ્ટ્રેટેજિક એન્ડ ઈન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ’ (CSIS) ના વિશ્લેષણ મુજબ:
પેટ્રિઓટ એર ડિફેન્સ ઇન્ટરસેપ્ટર: આ સિસ્ટમનો આશરે ૬૫% જેટલો જથ્થો વપરાઈ ચૂક્યો હોવાનો અંદાજ છે.
THAAD (થાડ) ઇન્ટરસેપ્ટર: થાટ સિસ્ટમના ભંડારમાં લગભગ ૩૮% સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો છે.
ટોમહોક ક્રૂઝ મિસાઈલ: આ લાંબા અંતરની ક્રૂઝ મિસાઈલના વૈશ્વિક સ્ટોકમાંથી આશરે અડધોઅડધ જથ્થો ખર્ચાઈ ગયો છે.
વ્યૂહાત્મક ચિંતા: ચીન, રશિયા અને વૈશ્વિક સંતુલન
વોશિંગ્ટનના લશ્કરી આયોજકો માટે સૌથી મોટી ચિંતા એ નથી કે મધ્ય પૂર્વમાં શું થઈ રહ્યું છે, પરંતુ ચિંતા એ વાતની છે કે જો આ સંઘર્ષ દરમિયાન જ અન્ય કોઈ વૈશ્વિક ક્ષેત્રમાં નવું સંકટ ઊભું થાય તો શું?
અમેરિકાની લાંબા ગાળાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા વ્યૂહરચનામાં ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્ર અને ત્યાં ચીન સાથેની સંભવિત સ્પર્ધાને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. જો ચીન સાથે ભવિષ્યમાં કોઈ વિવાદ થાય, તો ATACMS, PrSM અને ટોમહોક જેવી મિસાઈલો જ અમેરિકાની મુખ્ય તાકાત સાબિત થવાની હતી. પરંતુ વર્તમાન વપરાશને કારણે જો આ મિસાઈલોનો જથ્થો મર્યાદિત થઈ જાય, તો પેસિફિક ક્ષેત્રમાં અમેરિકાની સ્થિતિ નબળી પડી શકે છે.
આ ઉપરાંત, યુક્રેન પણ રશિયા સામેના યુદ્ધમાં અમેરિકી પેટ્રિઓટ અને ATACMS મિસાઈલો પર ખૂબ આધાર રાખે છે. મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધમાં હથિયારોનો વપરાશ વધવાથી યુક્રેનને મળતી લશ્કરી મદદ પર પણ તેની આડઅસર પડી શકે છે. પરિણામે, યુરોપ અને એશિયા બંને મોરચે અમેરિકા માટે સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
CENTCOM નો ઈમરજન્સી પ્લાન અને અન્ય કમાન્ડ્સ પર અસર
મિસાઈલોની વધતી અછતને પહોંચી વળવા માટે અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) એ એક નવો રસ્તો અપનાવવો પડ્યો છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે મધ્ય પૂર્વમાં સૈન્ય જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં તૈનાત અથવા અનામત રાખવામાં આવેલા મિસાઈલ જથ્થામાંથી હથિયારો ડાયવર્ટ કરવામાં આવી રહ્યા છે.
બીજા ક્ષેત્રોમાંથી હથિયારો મધ્ય પૂર્વ તરફ ખેંચવાને કારણે અન્ય સૈન્ય કમાન્ડ્સ પાસે અનામત જથ્થો ઘટી રહ્યો છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે અમેરિકી સેનાની તાત્કાલિક પ્રતિભાવ આપવાની ક્ષમતા (Rapid Response Capability) ને અસર કરી શકે છે.
ઉત્પાદન વધારવામાં સમય કેમ લાગશે?
સંરક્ષણ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, અત્યાધુનિક મિસાઈલ સિસ્ટમનું ઉત્પાદન સામાન્ય ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન જેવું સરળ નથી હોતું. આ હથિયારોમાં અત્યંત જટિલ સોફ્ટવેર, સેન્સર અને વિશિષ્ટ કાચો માલ વપરાય છે, જેની સપ્લાય ચેઈન ખૂબ સંવેદનશીલ હોય છે.
ડિફેન્સ એક્સપર્ટ્સના મતે, હાલની ઉત્પાદન ક્ષમતા અનુસાર પેટ્રિઓટ, થાટ અને ટોમહોક જેવી મિસાઈલોનો સ્ટોક પૂર્વવત કરવામાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય લાગી શકે છે.
હાલમાં રેટિઓન (Raytheon) અને લોકહીડ માર્ટિન (Lockheed Martin) જેવી મુખ્ય સંરક્ષણ કંપનીઓ ઉત્પાદન વધારવા માટે પેન્ટાગોન સાથે કરાર કરી રહી છે.
વર્તમાન અંદાજ મુજબ, દર મહિને આશરે ૨૦ પેટ્રિઓટ મિસાઈલ અને ૧૫ ટોમહોક મિસાઈલનું ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે.
આ ઝડપ શાંતિના સમય માટે યોગ્ય હોઈ શકે, પરંતુ સક્રિય યુદ્ધના સમયમાં જે ઝડપે મિસાઈલો છોડવામાં આવે છે, તેની સરખામણીએ આ ઉત્પાદન દર ઘણો ધીમો છે.
વ્હાઇટ હાઉસ અને પેન્ટાગોનનો પક્ષ
બીજી તરફ, આ તમામ અહેવાલો અને આંકડાઓ સામે અમેરિકી પ્રશાસનનો દૃષ્ટિકોણ અલગ છે. વ્હાઇટ હાઉસ અને પેન્ટાગોને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સૈન્ય સજ્જતા અંગે ચિંતા કરવાની કોઈ જરૂર નથી.
અમેરિકી પ્રશાસનના મતે:
દેશ પાસે કોઈ પણ ક્ષણે અને વિશ્વના કોઈ પણ ખૂણે લશ્કરી કાર્યવાહી કરવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં હથિયારો અને ક્ષમતા ઉપલબ્ધ છે.
આંકડાકીય અંદાજો સંપૂર્ણ ચિત્ર રજૂ કરતા નથી અને અમેરિકી સેના પાસે સુરક્ષિત અનામત જથ્થો હંમેશાં જાળવી રાખવામાં આવે છે.
સંરક્ષણ ઉદ્યોગને વધુ સંસાધનો આપીને રેકોર્ડ સ્તરે ઉત્પાદન વધારવાના પ્રયાસો શરૂ કરી દેવામાં આવ્યા છે.
અમેરિકી વ્યૂહરચના સામે નવો વળાંક
છેલ્લા પાંચ મહિનાના આ ઘટનાક્રમે એક વાત સ્પષ્ટ કરી દીધી છે કે આધુનિક યુદ્ધોમાં માત્ર ટેક્નોલોજી જ નહીં પરંતુ હથિયારોની સતત ઉપલબ્ધતા (Sustainability) પણ એટલી જ મહત્વની છે. જો મધ્ય પૂર્વનો આ તણાવ લાંબો ખેંચાશે, તો વોશિંગ્ટને તેના સંરક્ષણ ઉત્પાદન માળખામાં મોટા પાયે ફેરફારો કરવા પડશે.
અમેરિકા વિશ્વની સૌથી મોટી લશ્કરી શક્તિ ચોક્કસપણે છે, પરંતુ આ યુદ્ધે એ સાબિત કર્યું છે કે અમર્યાદિત સંસાધનો ધરાવતા દેશો માટે પણ લાંબા સમય સુધી ચાલતા યુદ્ધો સૈન્ય ભંડાર માટે એક મોટો સવાલ ઊભો કરી શકે છે. હવે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની નજર એ વાત પર છે કે વોશિંગ્ટન પોતાની રાજદ્વારી નીતિઓ અને સૈન્ય ઉત્પાદન વચ્ચે કઈ રીતે સંતુલન જાળવે છે.
