ઈરાન યુદ્ધમાં MQ-9 ડ્રોન નિષ્ફળ રહ્યા હોવાના દાવો, છતાં ભારતે શા માટે કરી અમેરિકા સાથે નવી લીઝ ડીલ?
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષની વચ્ચે ભારતીય સંરક્ષણ મંત્રાલયે એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લઈને અમેરિકા સાથે ૨ નવા ‘MQ-9 સી ગાર્ડિયન’ ડ્રોન લીઝ પર લેવાનો કરાર કર્યો છે. આ સમગ્ર સોદો આશરે ₹૧,૯૪૩ કરોડનો છે. વર્ષ ૨૦૨૦થી ભારતીય નૌકાદળ (ઇન્ડિયન નેવી) હિંદ મહાસાગરમાં પોતાના સર્વેલન્સ અને સુરક્ષા મિશન માટે આ રિમોટલી પાઇલટેડ એરક્રાફ્ટ સિસ્ટમ (RPAS) નો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
અગાઉ લીઝ પર લેવાયેલા ડ્રોનની મુદત પૂરી થઈ રહી હોવાથી નૌકાદળની ઓપરેશનલ જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને સંરક્ષણ મંત્રાલયે અમેરિકાની જનરલ એટોમિક્સ એરોનોટિકલ સિસ્ટમ્સ (General Atomics) સાથે આગામી ૩૦ મહિના માટે નવી લીઝનો આ કરાર લંબાવ્યો છે.
MQ-9B સી ગાર્ડિયન ડ્રોનની ટેકનિકલ વિશેષતાઓ અને ક્ષમતા
MQ-9 એ કોઈ સામાન્ય ક્વોડકોપ્ટર કે નાના ડ્રોન નથી, પરંતુ તે ફાઇટર જેટ જેવડું વિરાટ કદ ધરાવતા રિમોટલી પાઇલટેડ એરક્રાફ્ટ છે. તેમાં પાઇલટ કોકપિટમાં બેસવાને બદલે જમીન પર રહેલા કંટ્રોલ રૂમમાંથી સેટેલાઇટ અને રિમોટ સિસ્ટમ વડે તેને ઓપરેટ કરે છે.
કદ અને પરિમાણ: આ ડ્રોનની લંબાઈ આશરે ૩૬ ફૂટ અને તેની પાંખોની પહોળાઈ (વિંગસ્પેન) લગભગ ૮૦ ફૂટ જેટલી હોય છે.
મલ્ટી-રોલ મિશન ક્ષમતા: આ સિસ્ટમ એકસાથે અનેક પ્રકારના ઓપરેશન પાર પાડી શકે છે. તે દુશ્મનના યુદ્ધ જહાજોને મિસાઇલથી ઉડાવી દેવાની ‘એન્ટી-સરફેસ’ ક્ષમતા ધરાવે છે અને સમુદ્રની ઊંડાઈમાં છુપાયેલી પનડુબ્બીઓનો નાશ કરવાની ‘એન્ટી-સબમરીન’ તાકાત પણ ધરાવે છે.
HALE ટેકનોલોજી: આ ડ્રોન હાઇ-ઓલ્ટિટ્યુડ લોંગ એન્ડ્યુરન્સ (HALE) ટેકનોલોજીથી સજ્જ છે, જે ૪૦ થી ૫૦ હજાર ફૂટની ઊંચાઈ પર સતત ૩૦ કલાકથી વધુ સમય સુધી ઉડાન ભરી શકે છે.
ઈરાન યુદ્ધમાં MQ-9 ની નિષ્ફળતા અંગેના દાવા અને અમેરિકામાં વિવાદ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંઘર્ષ દરમિયાન પર્શિયન અખાત અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ઈરાની નૌકાદળ પર નજર રાખવા માટે અમેરિકાએ આ ડ્રોનનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો હતો. પરંતુ આ યુદ્ધ દરમિયાન ઈરાને દાવો કર્યો છે કે તેણે છેલ્લા પાંચ મહિનામાં અમેરિકાના ૪૦થી વધુ MQ-9 ડ્રોન તોડી પાડ્યા છે, જેનાથી અમેરિકાના ડ્રોન ફ્લીટની એક ચતુર્થાંશ ક્ષમતા નષ્ટ થઈ ગઈ છે.
આટલી મોટી સંખ્યામાં ડ્રોન ખાતમાને કારણે અમેરિકાના રાજકારણમાં ભારે ચર્ચા જાગી છે અને ટ્રમ્પ પ્રશાસનને આકરી ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે. આ સ્થિતિ વચ્ચે સવાલ એ ઊભો થાય છે કે જે ડ્રોન ઈરાનમાં નિષ્ફળ રહ્યા, તે ભારત માટે શા માટે આટલા મહત્વના છે?
ભારતે શા માટે ખરીદવા પડ્યા આ ડ્રોન?
ભારતીય નૌકાદળ સમગ્ર હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં ‘નેટ સિક્યુરિટી પ્રોવાઇડર’ ની ભૂમિકા ભજવે છે. ભારત પર આશરે ૭ કરોડ ચોરસ કિલોમીટર જેટલા વિશાળ દરિયાઈ વિસ્તારની સુરક્ષા, દરિયાઈ ચાંચિયાગીરી (સોમાલિયન પાઇરેટ્સ), ડ્રગ્સ સ્મગલિંગ, ૨૬/૧૧ જેવા આતંકી હુમલા અટકાવવા અને ચીનની નૌકાદળની વધતી આક્રમકતા પર નજર રાખવાની ગંભીર જવાબદારી છે.
૧. ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો: જો આટલા મોટા સમુદ્રની સર્વેલન્સ માટે P8I જેવા માનવસંચાલિત વિમાનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો ઈંધણ અને મેન્ટેનન્સનો ખર્ચ ખૂબ જ વધી જાય છે.
૨. પાઇલોટની મર્યાદા: કોઈપણ પાઇલોટ માટે સતત ૩૦ કલાક સુધી વિમાન ઉડાડવું માનવસહજ રીતે અશક્ય છે (દા.ત. દિલ્હીથી ન્યૂયોર્કની ફ્લાઇટ ૧૩ કલાકની હોય છે). ડ્રોનના ઉપયોગથી પાઇલોટના થાક કે માનવ જીવના જોખમ વિના સતત મોનિટરિંગ શક્ય બને છે.
૩. યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં પાઇલોટની સુરક્ષા: ઈરાન યુદ્ધના અનુભવથી એ પણ સાબિત થયું કે જો ડ્રોનની જગ્યાએ કોઈ માનવસંચાલિત વિમાન હોત તો પાઇલોટ્સના જીવ ગયા હોત. ડ્રોન તોડી પડાય તો પણ કોઈ જાનહાનિ થતી નથી અને તેનાથી દુશ્મનના ગુપ્ત મિસાઇલ લોન્ચર્સના લોકેશનની જાણકારી પણ મળી જાય છે.
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે ૩૧ ડ્રોનનો મેગા સોદો
લીઝ પર લેવાયેલા ૨ ડ્રોન ઉપરાંત, ઓક્ટોબર ૨૦૨૪માં ભારતે જનરલ એટોમિક્સ સાથે ૩.૫ બિલિયન ડોલર (આશરે ₹૩૪,૦૦૦ કરોડ)ના ખર્ચે ૩૧ ‘MQ-9B પ્રિડેટર ડ્રોન’ ખરીદવાનો કાયમી કરાર કર્યો છે. આ સોદા હેઠળ ભારતને બે અલગ-અલગ વેરિયન્ટ્સ મળશે:
સી-ગાર્ડિયન (Sea Guardian): કુલ ૩૧માંથી ૧૫ ડ્રોન ભારતીય નૌકાદળને મળશે, જે સમુદ્રમાં હિંદ મહાસાગરની ચોકીદારી કરશે.
સ્કાય-ગાર્ડિયન (Sky Guardian): બાકીના ૧૬ ડ્રોનમાંથી ૮-૮ ડ્રોન ભારતીય થલસેના (આર્મી) અને વાયુસેના (એરફોર્સ)ને મળશે, જે LAC પર ચીન અને પાકિસ્તાન સરહદે જમીની અને આકાશી નિરીક્ષણ કરશે.
કારણ કે આ ૩૧ ડ્રોનની ડિલિવરી તબક્કાવાર થવાની છે અને પ્રથમ ખેપ આવવામાં સમય લાગશે, તેથી ભારતીય નૌકાદળે પોતાની તાત્કાલિક સુરક્ષા જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે હાલમાં ૨ ડ્રોન લીઝ પર લીધા છે.
