બાળકો માટે જીવલેણ સાબિત થતી સેન્ડફ્લાય: લક્ષણો, ચેપ ફેલાવવાની રીત અને બચાવ વિશે ડૉક્ટરે આપી મહત્વપૂર્ણ માહિતી
દેશના વિવિધ ભાગોમાં ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન જંતુજન્ય અને મોસમી રોગોનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધી જતું હોય છે. મચ્છરો વિશે તો આપણે બધા જાણીએ જ છીએ, પરંતુ આજકાલ એક અન્ય અત્યંત સૂક્ષ્મ અને ખતરનાક જંતુ ચર્ચામાં છે, જેને સેન્ડફ્લાય (Sandfly) કહેવામાં આવે છે. મચ્છર કરતા પણ કદમાં ખૂબ જ નાના હોવા છતાં, આ જંતુના કરડવાથી થતો ચેપ બાળકો માટે ખૂબ જ ગંભીર અને જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
સેન્ડફ્લાય સામાન્ય રીતે ભીના વિસ્તારો, ઝાડીઓ, પ્રાણીઓના વાડા, માટીની તિરાડો અને અસ્વચ્છ કે ભેજવાળી જગ્યાએ મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. ખાસ કરીને સાંજ પડ્યા પછી અને રાત્રિના સમયે આ જંતુઓ સૌથી વધુ સક્રિય બને છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ગુજરાતના પણ અનેક વિસ્તારોમાં વિશેષ કરીને ગાંધીનગર, સાબરકાંઠા, ખેડા, અરવલ્લી અને પંચમહાલ જિલ્લાઓમાં સેન્ડફ્લાયથી પ્રભાવિત બાળકોના કેસો સામે આવ્યા છે, જે ચિંતાનો વિષય છે. આ ચેપ મોટે ભાગે ૧૫ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને વધુ પ્રભાવિત કરે છે.
સેન્ડફ્લાય શું છે અને ચેપ કેવી રીતે ફેલાય છે?
આ વિષય પર વધુ માહિતી આપતા આગ્રાની યથાર્થ હોસ્પિટલના કન્સલ્ટન્ટ નિયોનેટોલોજિસ્ટ ડૉ. નેહા ગર્ગ જણાવે છે કે સેન્ડફ્લાય લીશમેનિયાસિસ (જેને સામાન્ય રીતે કાલા-આઝાર અથવા કાળા તાવ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) જેવા ગંભીર રોગો ફેલાવવાનું કારણ બને છે. આ જીવલેણ રોગ લીશમેનિયા નામના પરોપજીવી (Parasite) દ્વારા થાય છે, જે ચેપગ્રસ્ત સેન્ડફ્લાયના કરડવાથી માનવ શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે.
સેન્ડફ્લાય પહેલાં કોઈ ચેપગ્રસ્ત માનવ કે પ્રાણીનું લોહી ચૂસે છે અને ત્યારબાદ જ્યારે તે સ્વસ્થ વ્યક્તિને કરડે છે, ત્યારે આ પરોપજીવી ફેલાય છે. જો કે, રાહતની વાત એ છે કે આ રોગ કેઝ્યુઅલ સંપર્ક, એકબીજા સાથે હાથ મિલાવવાથી, સાથે બેસવાથી કે ખોરાક શેર કરવાથી ફેલાતો નથી. તે માત્ર સેન્ડફ્લાયના કરડવાથી જ શરીરમાં પ્રવેશે છે.
સેન્ડફ્લાય કરડવાના મુખ્ય લક્ષણો કયા છે?
શરૂઆતના તબક્કામાં સેન્ડફ્લાયના કરડવાથી ત્વચા પર સામાન્ય લાલ ફોલ્લીઓ, તીવ્ર ખંજવાળ, બળતરા અથવા હળવો સોજો જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે, જેને ઘણીવાર લોકો સામાન્ય ઇન્સેક્ટ બાઇટ સમજીને નજરઅંદાજ કરી દે છે.
પરંતુ જો આ ચેપ શરીરમાં આગળ વધે, તો તેના ગંભીર લક્ષણો દેખાવા લાગે છે, જેમાં:
લાંબા સમય સુધી સતત રહેતો તાવ
શરીરમાં અતિશય નબળાઈ અને થાક લાગવો
અચાનક વજનમાં ઘટાડો થવો
ભૂખ બિલકુલ ન લાગવી
એનિમિયા (લોહીની ઉણપ) થવી
બરોળ (Spleen) અને યકૃત (Liver) નું કદ વધી જવું
ત્વચા પર ધીમેથી રૂઝ આવતા ચાંદા અથવા અલ્સર થવા.
આ લક્ષણો દેખાય તો જરાય બેદરકારી દાખવવી જોઈએ નહીં.
સેન્ડફ્લાયથી બાળકોનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવું?
બાળકોને આ ખતરનાક ચેપથી બચાવવા માટે સાવચેતી રાખવી ખૂબ જ જરૂરી છે. ડૉ. નેહા ગર્ગ ઘરની આસપાસ અને અંદર સંપૂર્ણ સ્વચ્છતા જાળવવાની, કચરો અને બિનજરૂરી ભેજનો સંચય અટકાવવાની સલાહ આપે છે.
આ ઉપરાંત નીચેના પગલાં લઈ શકાય:
બાળકોને સાંજ અને રાત્રે હંમેશાં આખા શરીરને ઢાંકે તેવા સંપૂર્ણ બાંયના કપડાં પહેરાવવા.
સૂતી વખતે જંતુનાશક દવાનો છંટકાવ કરેલી મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો.
ત્વચા પર સુરક્ષિત ઇન્સેક્ટ-રિપેલન્ટ ક્રીમ કે સ્પ્રે લગાવવા.
