શર્મ અલ-શેખ સમજૂતી: ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોનો એ વિવાદિત વળાંક જે આજે પણ છે રાજનીતિના કેન્દ્રમાં
જુલાઈ 2009માં ઇજિપ્તના દરિયાકાંઠાના શહેર શર્મ અલ-શેખમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલું સંયુક્ત નિવેદન ફરી એકવાર ભારતીય રાજનીતિમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. 26/11ના મુંબઈ આતંકી હુમલાના માત્ર સાત મહિના બાદ થયેલી આ સમજૂતીને લઈને વર્તમાન સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચે તીખી નિવેદનબાજી જોવા મળી રહી છે.
શું હતી 2009ની શર્મ અલ-શેખ સમજૂતી?
16 જુલાઈ 2009ના રોજ તત્કાલીન ભારતીય વડાપ્રધાન ડો. મનમોહન સિંહ અને તેમના પાકિસ્તાની સમકક્ષ યુસુફ રઝા ગિલાની વચ્ચે ગુટનિરપેક્ષ આંદોલન (NAM) શિખર સંમેલન દરમિયાન મુલાકાત થઈ હતી. આ બેઠક બાદ જારી કરવામાં આવેલા સંયુક્ત નિવેદનમાં બે મુખ્ય મુદ્દાઓએ ભારતમાં મોટું રાજકીય તોફાન ઊભું કર્યું હતું:
- આતંકવાદ અને વાતચીતને અલગ કરવા (De-linking): બંને દેશો સહમત થયા હતા કે “આતંકવાદ પરની કાર્યવાહીને સમગ્ર વાર્તાલાપ (Composite Dialogue) પ્રક્રિયા સાથે જોડવી જોઈએ નહીં”. આનો અર્થ એ હતો કે પાકિસ્તાન દ્વારા આતંકવાદ વિરુદ્ધ કાર્યવાહીમાં વિલંબ છતાં વાતચીત ચાલુ રહી શકતી હતી, જે ભારતના જૂના વલણથી એક મોટું વિચલન માનવામાં આવ્યું હતું.
- બલૂચિસ્તાનનો ઉલ્લેખ: પ્રથમ વખત ભારત-પાકિસ્તાનના કોઈ સંયુક્ત નિવેદનમાં ‘બલૂચિસ્તાન’નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે “વડાપ્રધાન ગિલાનીએ ઉલ્લેખ કર્યો કે પાકિસ્તાન પાસે બલૂચિસ્તાન અને અન્ય વિસ્તારોમાં જોખમો વિશે કેટલીક માહિતી છે”.
વિપક્ષનો કડો વિરોધ અને ‘કલંક’નો આરોપ
તે સમયે વિપક્ષમાં રહેલી ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) એ આ સમજૂતીને ભારતની રાજદ્વારી હાર અને “આત્મસમર્પણ” ગણાવી હતી. લાલકૃષ્ણ અડવાણી, સુષ્મા સ્વરાજ અને યશવંત સિંહા જેવા નેતાઓએ સંસદમાં આ મુદ્દે સરકારને ઘેરી હતી. ભાજપના નેતાઓનો તર્ક હતો કે બલૂચિસ્તાનનું નામ સામેલ કરવાથી પાકિસ્તાનને ભારત પર ત્યાં અસ્થિરતા ફેલાવવાનો ખોટો આરોપ લગાવવાની તક મળી ગઈ. યશવંત સિંહાએ તો ત્યાં સુધી કહ્યું હતું કે “સાત સમુદ્રનું પાણી પણ શર્મ અલ-શેખના આ કલંકને ધોઈ શકશે નહીં”.
આજે કેમ ચર્ચામાં છે આ મુદ્દો?
તાજેતરના વર્ષોમાં, ખાસ કરીને 2025 અને 2026ના સંસદીય સત્રો દરમિયાન, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સરકારે આ સમજૂતીને કોંગ્રેસની “નિષ્ફળ વિદેશ નીતિ”ના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરી છે:
- એસ. જયશંકરનો પ્રહાર: વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ પર ચર્ચા દરમિયાન કહ્યું હતું કે 26/11 પછી કોઈ શિક્ષાત્મક કાર્યવાહી કરવાને બદલે, તત્કાલીન સરકારે શર્મ અલ-શેખમાં સમજૂતી કરી લીધી, જેણે ભારતને પાકિસ્તાન સાથે ‘હાઈફનેટ’ (એક જ શ્રેણીમાં ઊભું) કરી દીધું હતું.
- નિર્મલા સીતારમણનો પલટવાર: બજેટ સત્ર 2026 દરમિયાન નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે શર્મ અલ-શેખનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું હતું કે, “જેમણે શર્મ અલ-શેખમાં પાકિસ્તાન સાથે વાતચીત કરી હતી, તેઓ હવે અમને સલાહ આપી રહ્યા છે”. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે કોંગ્રેસની UPA સરકારે જ ભારતને પાકિસ્તાન સાથે જોડીને દેશને નબળો પાડ્યો હતો.
રાજદ્વારી વિશ્લેષણ
જાણકારોના મતે, ડો. મનમોહન સિંહનું આ પગલું પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધો સુધારવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય, ખાસ કરીને અમેરિકાના દબાણને જોતા લેવાયેલો એક પ્રયાસ હતો. જોકે, પાકિસ્તાનમાં તેને એક મોટી “રાજદ્વારી જીત” તરીકે જોવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે ભારતમાં તેને આજે પણ એક મોટી રાજદ્વારી ભૂલ અથવા ‘બ્લન્ડર’ માનવામાં આવે છે.
વર્તમાન સરકાર “આતંકવાદ અને વાતચીત સાથે ચાલી શકે નહીં”ના કડક વલણ પર અડગ છે, જે શર્મ અલ-શેખના ‘ડી-લિંકિંગ’ સિદ્ધાંતની બિલકુલ વિરુદ્ધ છે.
