દુનિયાની ‘લાઇફલાઇન’ ગણાતા હોર્મુઝ પર ઈરાનનો કબજો કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો? દરિયાઈ માર્ગે જતા જહાજો પર ટેક્સ લગાવવાની ચર્ચાએ જગાવ્યો વિવાદ
તાજેતરમાં ઈરાની સાંસદોએ એક નવો બિલ રજૂ કર્યો છે, જે મુજબ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) પરથી પસાર થતા જહાજો પર ‘ટ્રાન્ઝિટ શુલ્ક’ અથવા ‘ટોલ ટેક્સ’ લાદવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે. આ શુલ્ક શિપિંગ, ઉર્જા અને ખાદ્ય સામગ્રીના પરિવહન માટે આ માર્ગનો ઉપયોગ કરતા દેશો અને કંપનીઓ પર લાગુ કરવાની યોજના છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથે ચાલી રહેલા સંઘર્ષના ભાગરૂપે ઈરાન દ્વારા આ મોટી જવાબી કાર્યવાહી માનવામાં આવી રહી છે.
અહેવાલો અનુસાર, ઈરાની સત્તાવાળાઓ અને ખાસ કરીને ‘ઈસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ’ (IRGC) એ તેવા જહાજો માટે એક ‘સુરક્ષિત માર્ગ’ (Safe Passage) બનાવવાની શરૂઆત કરી છે જેઓ તેહરાનની શરતો માનવા તૈયાર હોય. એવું કહેવાય છે કે કેટલાક ઓઈલ ટેન્કરોએ સુરક્ષિત રીતે પસાર થવા માટે લાખો ડોલરની ચૂકવણી પણ કરી છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીનો માલિક કોણ છે?
ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ઉત્તરમાં ઈરાન અને દક્ષિણમાં ઓમાનની વચ્ચે સ્થિત છે. જોકે, આ જળમાર્ગ પર કોઈ એક દેશનો માલિકી હક નથી. તે એક આંતરરાષ્ટ્રીય સામુદ્રધુની છે, જે પર્શિયન અખાતને ઓમાનના અખાત અને અરબ સાગર સાથે જોડે છે.
વિશ્વના કુલ તેલ અને ગેસના વેપારનો મોટો હિસ્સો આ માર્ગેથી પસાર થતો હોવાથી, તે કોઈ એક દેશના સાર્વભૌમ નિયંત્રણ હેઠળ આવવાને બદલે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ નિયમો હેઠળ આવે છે. કિનારાના દેશો (ઈરાન અને ઓમાન) પોતાની દરિયાઈ સીમામાં સુરક્ષા અને પર્યાવરણના નિયમો બનાવી શકે છે, પરંતુ તેઓ આ વૈશ્વિક માર્ગને બંધ કરી શકતા નથી કે તેને પોતાનો ખાનગી જળ વિસ્તાર ગણી શકતા નથી.
ટ્રાન્ઝિટ પેસેજ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો
આ વ્યવસ્થા ‘યુનાઈટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ઓન ધ લો ઓફ ધ સી’ (UNCLOS) દ્વારા સંચાલિત થાય છે. આ કાયદા હેઠળ ‘ટ્રાન્ઝિટ પેસેજ’ (Transit Passage) નો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે. તેનો અર્થ એ છે કે તમામ દેશોના જહાજો અને વિમાનોને આ માર્ગ પરથી કોઈ પણ રોકટોક વગર સતત પસાર થવાનો અધિકાર છે. આ અધિકાર જહાજ કયા દેશનું છે કે તેમાં શું સામાન છે, તેના પર નિર્ભર નથી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વૈશ્વિક વેપાર અને સુરક્ષા માટે દરિયાઈ માર્ગોને ખુલ્લા રાખવાનો છે.
શું ઈરાન કાયદેસર રીતે ટોલ ટેક્સ લગાવી શકે?
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના સ્વીકૃત સિદ્ધાંતો મુજબ, ઈરાન પાસે હોર્મુઝ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પરથી પસાર થતા વ્યાપારી જહાજો પર એકપક્ષીય રીતે ટોલ ટેક્સ લગાવવાનો કોઈ કાયદાકીય અધિકાર નથી.
ઈરાને આ શુલ્કને ‘સુરક્ષા વ્યવસ્થા’ ના નામે રજૂ કર્યો છે. તેમનો તર્ક છે કે જે વિસ્તારમાં મિસાઈલ, ડ્રોન અને દરિયાઈ સુરંગોનો ખતરો હોય, ત્યાં સુરક્ષિત માર્ગ જાળવી રાખવા માટે જહાજોએ આર્થિક યોગદાન આપવું જોઈએ. જોકે, કાયદાકીય નિષ્ણાતો માને છે કે આ પ્રકારનો ટોલ વસૂલવો એ આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓનું ઉલ્લંઘન છે. હાલમાં જે કંઈ પણ થઈ રહ્યું છે તે કોઈ માન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાને બદલે રાજદ્વારી અને સૈન્ય દબાણ હેઠળ થઈ રહ્યું હોય તેવું જણાય છે.
