કોના એક ઈશારે નક્કી થાય છે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ? જાણો તેલની આંતરરાષ્ટ્રીય માયાજાળ અને તમારા ખિસ્સા પર તેની સીધી અસર
રશિયા-યુક્રેન હોય કે ઈરાન-ઈઝરાયેલ સંઘર્ષ, જ્યારે પણ દુનિયાના કોઈ ખૂણે યુદ્ધની તોપ ફૂટે છે, ત્યારે તેની સૌથી પહેલી અને માઠી અસર સામાન્ય માણસના રસોડા અને વાહનના ઈંધણ પર જોવા મળે છે. અત્યારે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની કિંમતો ફરી એકવાર આસમાને પહોંચી રહી છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ તેલના ભાવ નક્કી કોણ કરે છે? શું કોઈ એક વ્યક્તિ કે દેશ પાસે આ આખી દુનિયાને નચાવવાની સત્તા છે? ચાલો, તેલના આ ખેલ પાછળના અદ્રશ્ય હાથો વિશે વિગતે જાણીએ.
OPEC: દુનિયાના તેલ બજારનો અસલી ‘બોસ’
ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ નક્કી કરવામાં સૌથી શક્તિશાળી ભૂમિકા ‘OPEC’ (ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ પેટ્રોલિયમ એક્સપોર્ટિંગ કન્ટ્રીઝ) ભજવે છે. આ 13 તેલ ઉત્પાદક દેશોનું એક શક્તિશાળી સંગઠન છે, જેમાં સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન અને ઈરાક જેવા દેશોનો દબદબો છે.
જ્યારે આ દેશોને લાગે કે તેલના ભાવ ઘટી રહ્યા છે અને તેમનો નફો ઓછો થઈ રહ્યો છે, ત્યારે તેઓ એક બેઠક કરીને તેલનું ઉત્પાદન ઘટાડવાનો નિર્ણય લે છે. જેવો ઉત્પાદનનો પુરવઠો ઘટે છે, કે તરત જ બજારમાં તેની અછત સર્જાય છે અને ભાવ વધવા લાગે છે. આ એક પ્રકારની કાયદેસરની ઈજારાશાહી છે જે આખી દુનિયાના અર્થતંત્રને હચમચાવી શકે છે.
અમેરિકન ડોલર અને ડિમાન્ડની જટિલ રમત
તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે તેલના ભાવ પાછળ માત્ર તેલ જ જવાબદાર નથી, પણ અમેરિકન ડોલરનું મૂલ્ય પણ તેટલું જ મહત્વનું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલનો વેપાર માત્ર ‘યુએસ ડોલર’માં થાય છે.
ધારો કે, કાચા તેલના ભાવ સ્થિર છે પણ જો અમેરિકન ડોલર મજબૂત થાય, તો ભારત જેવા દેશોએ તેલ ખરીદવા માટે વધુ રૂપિયા ખર્ચવા પડે છે. આમ, ડોલરના વધતા મૂલ્યને કારણે ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ મોંઘા થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, ચીન અને ભારત જેવા વિશાળ વસ્તી ધરાવતા દેશોમાં તેલની માંગ કેટલી છે, તેના આધારે પણ ભાવમાં વધઘટ થાય છે.
હોર્મુઝની ખાડી: દુનિયાની ‘લાઈફલાઈન’ પર જોખમ
ઈરાન સાથેના કોઈ પણ વિવાદમાં ‘હોર્મુઝની ખાડી’ (Strait of Hormuz) નું નામ વારંવાર ઉછળે છે. આ એક સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ છે જ્યાંથી દુનિયાનો આશરે 20% તેલ સપ્લાય પસાર થાય છે. જો ઈરાન આ માર્ગ બંધ કરવાની ધમકી આપે અથવા ત્યાં કોઈ સૈન્ય હિલચાલ થાય, તો આખી દુનિયામાં તેલનો પુરવઠો ખોરવાઈ જવાનો ડર ફેલાય છે. આ ‘ડર’ જ ભાવ વધારવાનું સૌથી મોટું કારણ બને છે, કારણ કે વેપારીઓ ભવિષ્યમાં તેલ નહીં મળે તેવી આશંકાથી અત્યારથી જ સંગ્રહખોરી અને ઊંચા ભાવે સોદા કરવા લાગે છે.
શેરબજાર અને ફ્યુચર માર્કેટનો સટ્ટો
ઘણીવાર એવું બને છે કે હજુ તેલનો પુરવઠો ઘટ્યો ન હોય, છતાં ભાવ વધી જાય છે. આનું કારણ છે ‘ફ્યુચર માર્કેટ’ અથવા વાયદા બજાર. મોટા રોકાણકારો અને સટોડિયાઓ તેલના ભવિષ્યના ભાવ પર દાવ લગાવે છે. જો તેમને લાગે કે આવતા મહિને યુદ્ધ થઈ શકે છે, તો તેઓ અત્યારથી જ ઊંચા ભાવે તેલના કોન્ટ્રાક્ટ ખરીદવા લાગે છે. આ સટ્ટાખોરીને કારણે સામાન્ય જનતાએ વગર વાંકે મોંઘવારી સહન કરવી પડે છે.
ભારત પર તેની સીધી અસર
ભારત તેની જરૂરિયાતનું 80% થી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ વધે છે, ત્યારે ભારતનું ‘આયાત બિલ’ વધી જાય છે. આનાથી દેશની નાણાકીય ખાધ વધે છે અને રૂપિયો નબળો પડે છે. પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘા થવાથી ટ્રાન્સપોર્ટેશનનો ખર્ચ વધે છે, જેના કારણે શાકભાજીથી લઈને જીવનજરૂરી તમામ ચીજવસ્તુઓ મોંઘી થઈ જાય છે.
