છઠ પૂજામાં મહિલાઓ નાકથી કપાળ સુધી કેમ લગાવે છે લાંબું નારંગી સિંદૂર? જાણો ધાર્મિક માન્યતા અને તેનું ખાસ મહત્વ
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દરેક તહેવાર સાથે કેટલીક વિશેષ પરંપરાઓ અને ધાર્મિક માન્યતાઓ જોડાયેલી હોય છે. આવો જ એક પવિત્ર તહેવાર છે છઠ મહાપર્વ. ખાસ કરીને બિહાર, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વાંચલ વિસ્તારમાં આ તહેવાર ખૂબ જ શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવથી ઉજવવામાં આવે છે. હવે દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ છઠ પૂજાની લોકપ્રિયતા વધી રહી છે.
છઠ પૂજા દરમિયાન એક ખાસ બાબત સૌનું ધ્યાન ખેંચે છે. આ પર્વમાં વ્રત રાખતી મહિલાઓ સામાન્ય સિંદૂરની જગ્યાએ નાકથી લઈને કપાળ અને માંગ સુધી લાંબું નારંગી રંગનું સિંદૂર લગાવે છે. આખરે આ પરંપરા પાછળ શું કારણ છે? નારંગી સિંદૂરનું શું મહત્વ છે અને મહિલાઓ તેને આટલું લાંબું કેમ લગાવે છે? ચાલો જાણીએ.
નાકથી માંગ સુધી સિંદૂર લગાવવાની શું છે પરંપરા?
હિંદુ ધર્મમાં સિંદૂરને સુહાગનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. પરણિત મહિલાઓ પોતાના પતિના લાંબા આયુષ્ય અને સુખી દાંપત્ય જીવનની કામના સાથે માંગમાં સિંદૂર લગાવે છે.
છઠ મહાપર્વ દરમિયાન આ પરંપરાનું વિશેષ સ્વરૂપ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને બિહાર અને પૂર્વાંચલની મહિલાઓ નાકના આગળના ભાગથી શરૂ કરીને કપાળની વચ્ચે થઈને માથાની માંગ સુધી લાંબું સિંદૂર લગાવે છે. કેટલીક જગ્યાએ આ પરંપરાને ‘સિંદૂર જોડી’ અથવા ‘ઢાસા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, સિંદૂર જેટલું લાંબું હોય તેટલું પતિનું આયુષ્ય લાંબું રહે છે અને પરિવારમાં સુખ-સમૃદ્ધિ જળવાઈ રહે છે. મહિલાઓ આ પરંપરા દ્વારા પોતાના પતિના સારા સ્વાસ્થ્ય, સફળતા અને પરિવારની ખુશહાલીની પ્રાર્થના કરે છે.
છઠ પૂજામાં નારંગી રંગનું સિંદૂર જ કેમ?
સામાન્ય રીતે મહિલાઓ લાલ રંગનું સિંદૂર લગાવે છે, પરંતુ છઠ પૂજામાં નારંગી રંગના સિંદૂરનું વિશેષ મહત્વ છે.
આનું મુખ્ય કારણ આ પર્વમાં ભગવાન સૂર્યની ઉપાસના કરવામાં આવે છે તે છે. નારંગી રંગને સૂર્યના તેજ, ઊર્જા અને ઉગતા સૂર્યની લાલિમાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, આ રંગ પવિત્રતા, સકારાત્મકતા અને નવી શરૂઆતનું પ્રતીક છે. જેમ સૂર્ય દરરોજ નવી ઊર્જા અને પ્રકાશ લઈને આવે છે, તેવી જ રીતે મહિલાઓ પોતાના પરિવારના જીવનમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ આવે તેવી પ્રાર્થના કરે છે.
પતિના લાંબા આયુષ્ય અને પ્રગતિ સાથે જોડાયેલી માન્યતા
છઠ પૂજામાં લાંબું સિંદૂર લગાવવાની પરંપરા માત્ર શણગાર પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેની સાથે મહિલાઓની આસ્થા અને પરિવાર પ્રત્યેની લાગણીઓ જોડાયેલી છે.
એવી માન્યતા છે કે નાકથી લઈને માંગ સુધી લાંબું સિંદૂર લગાવવાથી પતિનું આયુષ્ય વધે છે અને તેમને જીવનમાં માન-સન્માન તથા સફળતા મળે છે. આ ઉપરાંત પરિવારમાં સુખ-શાંતિ જળવાઈ રહે છે અને નકારાત્મક શક્તિઓથી રક્ષણ મળે છે તેવી પણ લોકમાન્યતા છે.
જોકે, આ બાબતો ધાર્મિક આસ્થા અને પરંપરાઓ પર આધારિત છે, તેને વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયેલા તથ્ય તરીકે જોવી જોઈએ નહીં.
હનુમાનજી સાથે પણ જોડાયેલી છે સિંદૂરની માન્યતા
નારંગી સિંદૂરને લઈને ભગવાન હનુમાન સાથે જોડાયેલી એક લોકપ્રિય પૌરાણિક કથા પણ પ્રચલિત છે.
કહેવાય છે કે એક વખત હનુમાનજીએ માતા સીતાને માંગમાં સિંદૂર લગાવતા જોયાં હતાં. જ્યારે તેમણે તેનું કારણ પૂછ્યું ત્યારે માતા સીતાએ જણાવ્યું કે તેઓ ભગવાન શ્રીરામના લાંબા આયુષ્ય અને કલ્યાણ માટે સિંદૂર લગાવે છે.
આ સાંભળીને હનુમાનજીએ પોતાના સમગ્ર શરીર પર સિંદૂર લગાવી દીધું, જેથી ભગવાન શ્રીરામ પ્રસન્ન થાય. આ કથા ભક્તિ, સમર્પણ અને પ્રેમનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
છઠ મહાપર્વમાં સિંદૂરનું વિશેષ સ્થાન
છઠ પૂજા ચાર દિવસ સુધી ચાલતો પવિત્ર તહેવાર છે. આ દરમિયાન નહાય-ખાય, ખરના, સંધ્યા અર્ઘ્ય અને ઉષા અર્ઘ્ય જેવા મુખ્ય ધાર્મિક વિધિ-વિધાનો કરવામાં આવે છે. વ્રતધારીઓ અસ્ત થતા અને ઉગતા સૂર્યને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને છઠી મૈયા અને સૂર્યદેવની આરાધના કરે છે.
આ પર્વમાં મહિલાઓનું લાંબું નારંગી સિંદૂર તેમની શ્રદ્ધા, સમર્પણ અને સુહાગની મંગલકામનાનું પ્રતીક છે.
