ચૂંટણી પંચના વહીવટી તંત્રમાં આંતરિક ખેંચતાણ: શું આંતરિક તંત્ર દ્વારા ઉકેલ લાવવાને બદલે બહાર સંપર્ક કરવો યોગ્ય હતો?
દેશની સર્વોચ્ચ અને સ્વાયત્ત બંધારણીય સંસ્થા ગણાતા ચૂંટણી પંચ (Election Commission of India) ના આંતરિક વહીવટમાં ચાલતી ખેંચતાણ અને અસંતોષ હવે જાહેરમાં આવી ગયા છે. માહિતી અધિકાર (RTI) કાયદા હેઠળ બહાર આવેલી એક અત્યંત ચોંકાવનારી વિગત અનુસાર, ચૂંટણી પંચના બે વર્તમાન ચૂંટણી કમિશનરોએ પંચના જ એક વરિષ્ઠ અધિકારી વિરુદ્ધ કેબિનેટ સચિવને સત્તાવાર પત્ર લખીને ફરિયાદ નોંધાવી હતી.
જોકે, કેબિનેટ સચિવાલયે આ ફરિયાદો પર સીધી કાનૂની કે વહીવટી કાર્યવાહી કરવાનો સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઈનકાર કરી દીધો છે. કેબિનેટ સચિવાલયનું માનવું છે કે આ પત્રો ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા તેમની વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં મોકલવામાં આવ્યા છે, ન કે સમગ્ર ચૂંટણી પંચ વતી કોઈ સત્તાવાર અને ઔપચારિક સંદેશાવ્યવહાર તરીકે.
આરટીઆઈ (RTI) અરજીથી થયેલો ચોંકાવનારો ખુલાસો
સમાચાર એજન્સી પીટીઆઈ (PTI) ના અહેવાલ મુજબ, નિવૃત્ત કોમોડોર અને જાણીતા આરટીઆઈ કાર્યકર્તા લોકેશ કે. બત્રા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીના જવાબમાં જારી કરાયેલા સરકારી દસ્તાવેજોમાંથી આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ સામે આવ્યો છે.
સચિવાલયે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે સમગ્ર ચૂંટણી પંચ તરફથી કોઈપણ ઔપચારિક નિર્ણય કે ભલામણ વિના કેબિનેટ સચિવાલય દ્વારા આ મામલે સીધી કાનૂની કાર્યવાહી કરવી અયોગ્ય ગણાશે. જો સરકાર કે સચિવાલય આ મામલે સીધી દખલગીરી કરે, તો તેને બંધારણીય સંસ્થાની સ્વાયત્તતા અને સ્વતંત્ર કામગીરીમાં સીધી દખલ તરીકે જોવામાં આવી શકે છે.
ચૂંટણી કમિશનરોની મુખ્ય રજૂઆત અને આરોપો
પ્રાપ્ત દસ્તાવેજો અનુસાર, ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ ૨૯ જુલાઈના રોજ કેબિનેટ સચિવ ટી. વી. સોમનાથનને અલગ-અલગ પત્રો પાઠવ્યા હતા. આ પત્રોમાં તેમણે વરિષ્ઠ નાયબ ચૂંટણી કમિશનર મનીષ ગર્ગની કામગીરી અને નિર્ણય લેવાની શૈલી સામે ભારે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
ફરિયાદોમાં મુખ્ય આરોપ એવો મૂકવામાં આવ્યો હતો કે અધિકારી મનીષ ગર્ગે સમગ્ર પંચ અથવા સંબંધિત વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે કોઈપણ જાતની પૂર્વ સલાહ-મસલત કર્યા વિના જ વરિષ્ઠ નાયબ ચૂંટણી કમિશનરો, નાયબ ચૂંટણી કમિશનરો, ડિરેક્ટર જનરલ અને અન્ય સમકક્ષ કક્ષાના અધિકારીઓ વચ્ચેના કામકાજના વિભાજનમાં (Work Allocation) એકતરફી ફેરફારો કરી દીધા હતા.
કેબિનેટ સચિવાલયની નોંધ અને બંધારણીય મર્યાદાઓ
આરટીઆઈ જવાબમાં સામે આવેલી નોંધમાં કેબિનેટ સચિવાલયે જણાવ્યું છે કે બંને ચૂંટણી કમિશનરો તરફથી આવેલા સંદેશાઓને અત્યંત ગંભીરતાથી લેવા જોઈએ, પરંતુ તેને આખા પંચનું સત્તાવાર સ્ટેન્ડ ગણી શકાય નહીં.
નોંધમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે, “આ સંદેશાઓ કમિશનરો તરફથી વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં આવ્યા છે. તેથી તેને અત્યંત ગંભીરતાથી લીધા પછી પણ તેને સમગ્ર ચૂંટણી પંચનો આખરી નિર્ણય કે ઔપચારિક સ્થિતિ તરીકે ગણાવી શકાય નહીં.” સચિવાલયે ભલામણ કરી હતી કે બંને પત્રોનો સ્વીકાર કરીને તેની એક-એક નકલ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) ના મુખ્ય ખાનગી સચિવને જાણ અર્થે મોકલી આપવી જોઈએ, જેથી ભવિષ્યમાં સંબંધિત અધિકારી અંગે કોઈ નિર્ણય લેતી વખતે તેને રેકોર્ડ પર રાખી શકાય.
અનેક અનઉકેલાયેલા પ્રશ્નો અને રાજકીય ગરમાવો
કેબિનેટ સચિવાલયના આ વલણ અને નિર્ણય બાદ હવે દેશના કાનૂની અને રાજકીય ક્ષેત્રે અનેક પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે. મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ ચૂંટણી પંચના આંતરિક બંધારણીય તંત્ર દ્વારા આ મામલાનો ઉકેલ લાવવાને બદલે સીધા જ કેબિનેટ સચિવનો સંપર્ક કેમ કરવો પડ્યો?
શું ચૂંટણી પંચની અંદર સંકલનનો અભાવ છે? આ ઘટનાક્રમે દેશની સૌથી મહત્વપૂર્ણ સત્તાવાર સંસ્થાની આંતરિક કામગીરી અને પારદર્શિતા સામે મોટા પ્રશ્નાર્થચિહ્નો ઊભા કર્યા છે.
