ભારત બન્યું દુનિયાનું ભરોસાપાત્ર મેડિકલ ટૂરિઝમ હબ: 2026 સુધીમાં બજાર 13 બિલિયન ડોલરનું થશે
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના દૂરોગામી વિઝન અને ‘હીલ ઇન ઇન્ડિયા’ (Heal in India) જેવી પહેલોને કારણે ભારત ઝડપથી વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્ર (Global Health Hub) તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે, ભારતનું મેડિકલ ટૂરિઝમ સેક્ટર, જે 2022માં લગભગ 9 બિલિયન ડોલરનું હતું, તે વર્ષ 2026 સુધીમાં વધીને 13 બિલિયન ડોલર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે.
કિફાયતી અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી સારવાર
ભારતને વિશ્વનું સૌથી ભરોસાપાત્ર અને સસ્તું મેડિકલ ટૂરિઝમ હબ માનવામાં આવે છે. અહીં વિવિધ ગંભીર રોગોની સારવારનો ખર્ચ અમેરિકા, બ્રિટન અને સિંગાપોર જેવા વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં 60% થી 80% જેટલો ઓછો છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતમાં કાર્ડિયાક સર્જરીનો ખર્ચ પશ્ચિમી દેશો કરતા 80% ઓછો હોઈ શકે છે. કિફાયતી દરોની સાથે, ભારતમાં આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા પ્રાપ્ત (JCI અને NABH) હોસ્પિટલોની સંખ્યા અને વિશ્વસ્તરીય ડોક્ટરોની ઉપલબ્ધતા તેને એક મુખ્ય ગંતવ્ય બનાવે છે.
ચેન્નાઈ અને દિલ્હી: ચિકિત્સાના મુખ્ય કેન્દ્રો
દેશના વિવિધ શહેરો પોતાની વિશેષતાઓને કારણે વિદેશી દર્દીઓની પ્રથમ પસંદગી બન્યા છે:
- ચેન્નાઈ: તેને “ભારતની સ્વાસ્થ્ય રાજધાની” (Health Capital of India) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે દેશમાં આવતા લગભગ 45% વિદેશી દર્દીઓને આકર્ષે છે.
- દિલ્હી: અહીં સૌથી વધુ 9 JCI માન્યતા પ્રાપ્ત હોસ્પિટલો છે, જે ખાસ કરીને લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ અને ન્યુરોસર્જરી માટે પ્રખ્યાત છે.
- મુંબઈ અને બેંગલુરુ: મુંબઈ કેન્સરની સારવાર અને કોસ્મેટિક સર્જરી માટે મનપસંદ સ્થળ છે, જ્યારે બેંગલુરુ અંગ પ્રત્યારોપણ (Organ Transplant) અને AI-આધારિત ડાયગ્નોસ્ટિક્સ માટે જાણીતું છે.
આયુષ અને વેલનેસ ટૂરિઝમનો વધતો ક્રેઝ
આધુનિક ચિકિત્સાની સાથે ભારત તેની પરંપરાગત ચિકિત્સા પદ્ધતિઓ—આયુર્વેદ, યોગ અને કુદરતી ઉપચાર માટે પણ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. કેરળ વેલનેસ ટૂરિઝમનું મોટું કેન્દ્ર બનીને ઉભર્યું છે, જ્યાં ખાસ કરીને મધ્ય પૂર્વ (Middle East) ના દર્દીઓની માંગમાં મોટો વધારો જોવા મળ્યો છે. ભારતની સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિ અને યોગ જેવી પ્રાચીન પદ્ધતિઓ તેને ‘હોલિસ્ટિક’ સ્વાસ્થ્ય ગંતવ્ય બનાવે છે.
સરકારી નીતિઓ અને સરળ વિઝા પ્રક્રિયા
ભારત સરકારે મેડિકલ ટૂરિઝમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં છે:
- વિઝા સુવિધા: સરકારે 167 દેશો માટે ઈ-મેડિકલ વિઝાની સુવિધા આપી છે અને નવી ‘આયુષ વિઝા’ (Ayush Visa) શ્રેણી બનાવી છે.
- MVT પોર્ટલ: વિદેશી દર્દીઓ માટે ‘વન-સ્ટોપ સોલ્યુશન’ પોર્ટલ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે, જે તેમની મુસાફરી અને સારવારની પ્રક્રિયાને વ્યવસ્થિત બનાવે છે.
- પાયાનું માળખું: ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરોમાં પણ આરોગ્ય માળખું મજબૂત કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેનાથી ડેન્ટલ ઇમ્પ્લાન્ટ અને કોસ્મેટિક સર્જરી જેવી સુવિધાઓ હવે નાના શહેરોમાં પણ ઉપલબ્ધ છે.
ભવિષ્યની સંભાવનાઓ
આંકડા મુજબ, 2024માં લગભગ 73 લાખ વિદેશી દર્દીઓ સારવાર માટે ભારત આવ્યા હતા. મેડિકલ ટૂરિઝમ ઇન્ડેક્સના 46 ગંતવ્યોમાં ભારત હાલમાં ટોપ-10માં સામેલ છે. નિષ્ણાતોનો અંદાજ છે કે જો વર્તમાન વિકાસ દર ચાલુ રહેશે, તો 2034 સુધીમાં ભારતનું મેડિકલ ટૂરિઝમ બજાર 4.27 લાખ કરોડ રૂપિયાને પાર કરી શકે છે, જેનાથી લાખો નવી રોજગારીની તકો ઊભી થશે.
