Google અને Amazon જેવી કંપનીઓ હવે Wikipediaને આપશે પૈસા, જાણો આ ઐતિહાસિક ડીલ પાછળનું કારણ
વિશ્વની સૌથી લોકપ્રિય અને વિશ્વસનીય જ્ઞાનની વેબસાઈટ ‘વિકિપીડિયા’ (Wikipedia) હવે તેની વ્યૂહરચનામાં એક ઐતિહાસિક ફેરફાર કરવા જઈ રહી છે. છેલ્લા 25 વર્ષથી ખુલ્લા અને મફત ઈન્ટરનેટનું પ્રતીક રહેલું વિકિપીડિયા હવે તેના કન્ટેન્ટ (Content) ના બદલામાં દિગ્ગજ ટેક કંપનીઓ પાસેથી કમાણી કરશે. પોતાની 25મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે, વિકિપીડિયાનું સંચાલન કરતી સંસ્થા ‘વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન’ (Wikimedia Foundation) એ વિશ્વની સૌથી મોટી આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) કંપનીઓ સાથે વ્યાપારી કરારોની જાહેરાત કરી છે.
મફત ઈન્ટરનેટનો ‘જ્ઞાનકોષ’ હવે બનશે કમાણીનું સાધન
વિકિપીડિયા હંમેશા એક બિન-લાભકારી (Non-profit) પ્લેટફોર્મ તરીકે જાણીતું છે, જે વિશ્વભરના સ્વયંસેવકોના યોગદાન અને લોકોના દાન (Donations) પર ચાલે છે. પરંતુ આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સના વધતા પ્રભાવે આ સંસ્થાને તેની નાણાકીય નીતિઓ પર ફરીથી વિચાર કરવા મજબૂર કરી છે.
હવે Amazon, Meta, Microsoft, Perplexity અને ફ્રાન્સની Mistral AI જેવી કંપનીઓ વિકિપીડિયાના વિશાળ નોલેજ બેઝનો ઉપયોગ કરવા માટે ચૂકવણી કરશે. જોકે આ સોદાની ચોક્કસ રકમનો ખુલાસો હજુ કરવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ એ સ્પષ્ટ છે કે હવે AI કંપનીઓ મફતમાં વિકિપીડિયાનો ડેટા મેળવી શકશે નહીં.
આખરે વિકિપીડિયાએ કેમ રાખવી પડી આ શરત?
AI ચેટબોટ્સ (જેમ કે ChatGPT, Claude, Gemini) ને ટ્રેન કરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં ડેટાની જરૂર હોય છે. વિકિપીડિયાનું કન્ટેન્ટ માણસો દ્વારા ક્યુરેટ અને વેરિફાઈ કરવામાં આવે છે, તેથી AI મોડલ્સ માટે આ સૌથી સચોટ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાનો ડેટા માનવામાં આવે છે.
વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશનના જણાવ્યા અનુસાર, આ નિર્ણય પાછળ મુખ્ય ત્રણ કારણો છે:
-
સર્વર પર ભારે દબાણ: AI કંપનીઓ બોટ્સ દ્વારા ડેટા સ્ક્રેપ (Scrape) કરે છે, જેનાથી વિકિપીડિયાના સર્વર પર વધારાનો બોજ પડે છે. આનો ખર્ચ સંસ્થાએ ભોગવવો પડે છે.
-
યુઝર ટ્રાફિકમાં ઘટાડો: રિપોર્ટ અનુસાર, ગયા વર્ષે વિકિપીડિયા પર માનવ ટ્રાફિકમાં 8%નો ઘટાડો થયો છે. લોકો હવે વેબસાઇટ પર જવાને બદલે AI ચેટબોટ્સ પાસેથી સીધા જવાબો પૂછવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે.
-
બદલાતો ડિજિટલ યુગ: જ્યારે લોકો વેબસાઇટ પર ઓછા આવશે, ત્યારે દાન અને અન્ય નાણાકીય સહાય પર અસર પડવી સ્વાભાવિક છે.
જિમી વેલ્સનું કડક વલણ: ‘મફતમાં કંઈ નહીં મળે’
જિમી વેલ્સનું કડક વલણ: ‘મફતમાં કંઈ નહીં મળે’વિકિપીડિયાના સહ-સ્થાપક જિમી વેલ્સ (Jimmy Wales) એ હંમેશા સ્વતંત્ર ઈન્ટરનેટનું સમર્થન કર્યું છે, પરંતુ તેઓ AI કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવતી ડેટાની ‘ચોરી’ ના સખત વિરોધમાં છે. તેમનું કહેવું છે કે AI મોડલ્સ માટે વિકિપીડિયાનો ડેટા સોનાના ભંડાર જેવો છે કારણ કે તે માણસોએ લખ્યો છે. વેલ્સે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો કંપનીઓ અમારા ડેટામાંથી અબજો ડોલર કમાવવા માંગતી હોય, તો તેમણે તેની યોગ્ય કિંમત પણ ચૂકવવી પડશે.
આ દિગ્ગજ કંપનીઓ સાથે થયો છે કરાર
વિકિપીડિયાએ માત્ર નાની કંપનીઓ સાથે જ નહીં, પરંતુ વિશ્વના સૌથી મોટા ટેક જાયન્ટ્સ સાથે હાથ મિલાવ્યા છે:
-
Amazon અને Microsoft: આ કંપનીઓ તેમના ક્લાઉડ અને સર્ચ એન્જિનને વધુ સારા બનાવવા માટે વિકિપીડિયા ડેટાનો ઉપયોગ કરશે.
-
Meta: ફેસબુકની પેરન્ટ કંપની તેના AI મોડલ્સને વધુ સચોટ બનાવવા માટે આ ડેટાનો પ્રયોગ કરશે.
-
Perplexity અને Mistral AI: આ નવા જમાનાની AI કંપનીઓ છે જે સચોટ માહિતી આપવા માટે જાણીતી છે.
માણસોની મુલાકાત ઘટી, બોટ્સની ભીડ વધી
વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશને એક ચોંકાવનારો ડેટા શેર કર્યો છે. તેમના મતે, વેબસાઇટ પર અસલી માણસોનું આવવાનું ઓછું થઈ ગયું છે, જ્યારે AI બોટ્સની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે. ઘણી કંપનીઓ પોતાની ઓળખ છુપાવીને ડેટા સ્ક્રેપ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. નવા કરાર હેઠળ, હવે આ કંપનીઓને વ્યવસ્થિત માધ્યમથી (API દ્વારા) ડેટા પૂરો પાડવામાં આવશે, જેનાથી સર્વર પર દબાણ પણ નહીં પડે અને સંસ્થાને આવક પણ થશે.
શું બદલાઈ જશે વિકિપીડિયાનું સ્વરૂપ?
સામાન્ય યુઝર્સ માટે ચિંતા કરવાની કોઈ જરૂર નથી. વિકિપીડિયાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વેબસાઇટ સામાન્ય જનતા માટે પહેલાની જેમ જ મફત અને ખુલ્લી રહેશે. કમાણી માત્ર એવા વ્યાપારી સંસ્થાઓ પાસેથી કરવામાં આવશે જે આ ડેટાનો ઉપયોગ પોતાના નફા માટે કરે છે. આ પગલું વિકિપીડિયાની નાણાકીય સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવા અને ભવિષ્યના પડકારોનો સામનો કરવા માટે લેવામાં આવ્યું છે.
નિષ્કર્ષ
વિકિપીડિયાનું આ પગલું એ વાતનું પ્રમાણ છે કે AI ક્રાંતિ હવે ઈન્ટરનેટના મૂળભૂત માળખાને બદલી રહી છે. જે કન્ટેન્ટ અત્યાર સુધી મફત ગણવામાં આવતું હતું, તે હવે સૌથી કિંમતી સંપત્તિ બની ગયું છે. વિકિપીડિયાએ AI કંપનીઓ સાથે અથડાવાને બદલે તેમની સાથે હાથ મિલાવીને પોતાની શરતો પર કામ કરવાનું પસંદ કર્યું છે.
