રિજ વિસ્તારમાં વૃક્ષોનું ગેરકાયદે છેદન: સુપ્રીમ કોર્ટે DDA ના અધિકારીઓને તિરસ્કારના દોષિત ઠેરવ્યા
દિલ્હીના સંરક્ષિત ‘રિજ’ (Ridge) વિસ્તારમાં વૃક્ષોના ગેરકાયદે છેદન મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે કડક વલણ અપનાવ્યું છે અને દિલ્હી વિકાસ સત્તામંડળ (DDA) ના અધિકારીઓને અદાલતના તિરસ્કારના દોષિત જાહેર કર્યા છે. જસ્ટિસ સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ એન. કોટીશ્વર સિંહની ખંડપીઠે આ ચુકાદો આપતા કહ્યું કે, DDA અધિકારીઓએ રિજ વિસ્તારમાં વૃક્ષો કાપતા પહેલા સર્વોચ્ચ અદાલતની ફરજિયાત પરવાનગી લીધી નહોતી.
શું છે સમગ્ર મામલો?
આ વિવાદ ગયા વર્ષે 3 ફેબ્રુઆરી 2024 ના રોજ શરૂ થયો હતો, જ્યારે મેદાનગઢીમાં આવેલી ‘સેન્ટ્રલ આર્મ્ડ પોલીસ ફોર્સ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ’ (CAPFIMS) સુધી પહોંચવાનો રસ્તો પહોળો કરવા માટે રિજ વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં વૃક્ષો કાપવામાં આવ્યા હતા. જોકે DDA એવો દાવો કર્યો હતો કે માત્ર 642 વૃક્ષો કાપવામાં આવ્યા છે, પરંતુ અરજદારોએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે અંદાજે 1,100 જેટલા વૃક્ષો જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યા છે. આ રસ્તો હોસ્પિટલ અને સાર્ક (SAARC) યુનિવર્સિટી જેવી સંસ્થાઓ સુધી પહોંચ સરળ બનાવવા માટે સૂચિત હતો.
કોર્ટની કડક ટિપ્પણી અને દંડ
ખંડપીઠે આ ઘટનાને વહીવટી તંત્રના ખોટા નિર્ણયની શ્રેણીમાં મૂકી અને સંબંધિત DDA અધિકારીઓ પર 25,000 રૂપિયાનો દંડ ફટકાર્યો. કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે 1996 ના એક ઐતિહાસિક ચુકાદા હેઠળ રિજ વિસ્તારમાં કોઈપણ વિકાસ કાર્ય માટે અદાલતની પરવાનગી લેવી આવશ્યક છે. આ સાથે જ, કોર્ટે ત્રણ સભ્યોની સમિતિની રચના કરી છે જે આ વિસ્તારમાં સઘન વનીકરણ (Afforestation) યોજનાની દેખરેખ રાખશે.
રાજ્યપાલ અને અધિકારીઓનો પક્ષ
દિલ્હીના ઉપરાજ્યપાલ (LG) વી.કે. સક્સેના, જેઓ DDA ના હોદ્દાની રૂએ અધ્યક્ષ પણ છે, તેમણે વ્યક્તિગત સોગંદનામામાં જણાવ્યું હતું કે તેમને એ વાતની જાણકારી આપવામાં આવી નહોતી કે વૃક્ષો કાપવા માટે સર્વોચ્ચ અદાલતની પરવાનગી અનિવાર્ય છે. તેમણે કોર્ટને જણાવ્યું કે તેમનો નિર્દેશ માત્ર કામમાં તેજી લાવવાનો હતો, કાયદાના ઉલ્લંઘનનો નહીં.
અરવલ્લીની નવી વ્યાખ્યા અને વ્યાપક વિવાદ
આ અદાલતી કાર્યવાહી એવા સમયે થઈ છે જ્યારે અરવલ્લી પહાડીઓની નવી વ્યાખ્યા (100 મીટરની ઊંચાઈનું ધોરણ) ને લઈને સમગ્ર ઉત્તર ભારતમાં વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યા છે. પર્યાવરણવિદોને ડર છે કે નવી વ્યાખ્યાથી અરવલ્લીના મોટા હિસ્સાઓ ખનન અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ માટે ખુલ્લા થઈ શકે છે, જેનાથી દિલ્હી-એનસીઆરના “ફેફસાં” ગણાતા આ વિસ્તારને કાયમી નુકસાન થશે.
ભવિષ્યની યોજના
સુપ્રીમ કોર્ટે DDA ને નિર્દેશ આપ્યો છે કે તે રસ્તાની બંને બાજુએ ગીચ સ્વદેશી વૃક્ષો વાવવાનું સુનિશ્ચિત કરે. અગાઉ, કેન્દ્રીય અધિકાર પ્રાપ્ત સમિતિ (CEC) એ પણ CAPFIMS પરિસરને 17.8 એકરના વધારાના રિજ વિસ્તારમાં વિસ્તારવાની દરખાસ્તને ફગાવી દીધી હતી, જેથી આ વિસ્તારની ઇકોલોજી (પર્યાવરણીય સંતુલન) જળવાઈ રહે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, દિલ્હીનો રિજ વિસ્તાર શહેર માટે કુદરતી સુરક્ષા કવચ સમાન છે; તેનો નાશ કરવો એ પોતાની સુરક્ષા માટેની ઢાલને જ તોડી નાખવા જેવું છે.
