શું હવે સમય આવી ગયો છે? ભારત-પાકિસ્તાન સંવાદ માટે 100 દિગ્ગજોની અપીલ અને વધતી રાજકીય ગરમાવો
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો દાયકાઓથી તણાવ, સીમા વિવાદ અને ક્યારેક સંઘર્ષના સાયા હેઠળ રહ્યા છે. આ બંને પડોશી દેશો વચ્ચેની મડાગાંઠને તોડવા માટે તાજેતરમાં દેશના ૧૦૦ જેટલા પ્રતિષ્ઠિત નાગરિકો, જેમાં રાજકારણીઓ, બૌદ્ધિકો અને સામાજિક કાર્યકરોનો સમાવેશ થાય છે, તેમણે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શેહબાઝ શરીફને એક ખુલ્લો પત્ર લખ્યો છે. મણિશંકર અય્યર, ફારુક અબ્દુલ્લા, મહેબૂબા મુફ્તી અને મનોજ ઝા જેવા નેતાઓની સહીઓ ધરાવતા આ પત્રે દેશના રાજકીય માહોલમાં એક નવી ચર્ચા અને વિવાદને જન્મ આપ્યો છે.
પત્રનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: શાંતિનો માર્ગ
આ પત્રનો મુખ્ય સૂર ‘સંવાદ’ છે. પત્રમાં ભારપૂર્વક જણાવવામાં આવ્યું છે કે યુદ્ધ કે સૈન્ય ટકરાવ કોઈ પણ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ હોઈ શકતો નથી. ઇતિહાસના પાનાઓ સાક્ષી છે કે વિશ્વના મોટામાં મોટા વિવાદો અંતે તો સંવાદની ટેબલ પર જ ઉકેલાયા છે. આ જૂથનું માનવું છે કે કાશ્મીર સહિતના તમામ જટિલ મુદ્દાઓ પર વાતચીત દ્વારા જ સમાધાન શોધી શકાય છે. તેમણે બંને દેશોના નેતૃત્વને વિનંતી કરી છે કે તેઓ અત્યાર સુધીની કડવાશને બાજુ પર મૂકીને ફરીથી સત્તાવાર સંબંધોની શરૂઆત કરે.
શાંતિ માટેના નક્કર અને વ્યવહારુ સૂચનો
આ ૧૦૦ નાગરિકોએ માત્ર વાતચીતની વાત નથી કરી, પરંતુ સંબંધો સુધારવા માટે કેટલાક વ્યવહારુ સૂચનો પણ આપ્યા છે, જે ખૂબ જ મહત્વના છે:
૧. કારગિલ-સ્કર્દૂ માર્ગ: આ રસ્તાને સામાન્ય લોકોની અવરજવર માટે ખોલવાની માંગ કરવામાં આવી છે, જેથી લોકો વચ્ચેનો સંપર્ક વધે અને વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થાય.
૨. વેપાર અને ઉડ્ડયન: બંને દેશોએ એકબીજા માટે પોતાનું હવાઈ ક્ષેત્ર (Airspace) ફરીથી ખોલવું જોઈએ. વેપારી સંબંધોને મજબૂત કરવા માટે ‘મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન’ (MFN)નો દરજ્જો પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે પણ સૂચન કરાયું છે.
૩. ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જોડાણ: કરતારપુર સાહિબ કોરિડોરની સફળતા બાદ, પાકિસ્તાનમાં સ્થિત શારદા પીઠને પણ શ્રદ્ધાળુઓ માટે સંપૂર્ણપણે ખોલવાની માંગ કરવામાં આવી છે.
૪. મીડિયા પરના પ્રતિબંધો: પત્રમાં એવી પણ વિનંતી કરવામાં આવી છે કે બંને દેશોમાં પત્રકારો અને મીડિયાકર્મીઓ પર જે પ્રતિબંધો છે, તે હટાવી લેવા જોઈએ, જેથી માહિતીનું આદાન-પ્રદાન મુક્તપણે થઈ શકે.
રાજકીય ગલીઓમાં ઘમાસાણ: આક્રમક વલણ
આ પત્ર લખાયા બાદ દેશમાં રાજકીય વાતાવરણ ગરમાયું છે. ભાજપ અને અન્ય રાષ્ટ્રવાદી સંગઠનોએ આ પહેલની તીખી ટીકા કરી છે. ભાજપનું સ્પષ્ટ વલણ છે કે “આતંકવાદ અને વાટાઘાટો એક સાથે ન ચાલી શકે.” સત્તાધારી પક્ષનો તર્ક છે કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન પોતાની ધરતી પરથી ભારતના વિરોધમાં ચાલતી આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ અને ભારતમાં અસ્થિરતા ફેલાવવાનું કામ બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી કોઈ પણ પ્રકારની વાટાઘાટો કરવી એ દેશની સુરક્ષા સાથે બાંધછોડ કરવા સમાન છે.
આ જૂથમાં સામેલ વિપક્ષી નેતાઓને ઘેરતા ભાજપે તેમને “પાકિસ્તાન તરફી વલણ” રાખનારા ગણાવ્યા છે. ભાજપના નેતાઓના મતે, આ પ્રકારના પત્રો લખીને દેશની આંતરિક એકતાને નબળી પાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. તેમનો પ્રશ્ન એ છે કે જ્યારે પાકિસ્તાન સરહદ પારથી ગોળીબાર અને ડ્રોન દ્વારા હથિયારો મોકલતું હોય, ત્યારે શાંતિની વાત કોની સાથે કરવી?
શું સંવાદ શક્ય છે? એક જટિલ પ્રશ્ન
ભારત-પાકિસ્તાન સંબંધોને સમજવા માટે માત્ર પત્ર કે અપીલ પૂરતી નથી. દાયકાઓથી ચાલી આવતી કડવાશ પાછળના અનેક કારણો છે – જેમાં 1947થી વિભાજનની પીડા, 1965, 1971 અને 1999ના યુદ્ધો અને ત્યારબાદ સરહદ પર સતત ચાલતી ઘર્ષણની સ્થિતિ જવાબદાર છે.
આ પત્રના સમર્થકો માને છે કે જો સંવાદ નહીં કરવામાં આવે તો, બંને દેશોના સામાન્ય નાગરિકો જ પીડાશે. બંને દેશોમાં ગરીબી, બેરોજગારી અને શિક્ષણ જેવી ઘણી સમાન સમસ્યાઓ છે. જો આ બંને દેશો શાંતિથી સાથે મળીને કામ કરે, તો સમગ્ર દક્ષિણ એશિયામાં આર્થિક સમૃદ્ધિ આવી શકે છે. બીજી તરફ, વિરોધ કરનારાઓનું માનવું છે કે પાકિસ્તાનની આંતરિક સ્થિતિ અને ત્યાંની સેનાની ભારત પ્રત્યેની નીતિઓને જોતા, સંવાદની કોઈ પણ પહેલ નિષ્ફળ જ સાબિત થશે.
શાંતિની પ્રક્રિયા અને વાસ્તવિકતા
દરેક દેશની પોતાની વિદેશ નીતિ હોય છે. ભારત હંમેશા કહેતું આવ્યું છે કે તે પાકિસ્તાન સાથે મિત્રતા ઈચ્છે છે, પરંતુ શરત માત્ર એટલી જ છે કે પાકિસ્તાન આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપવાનું બંધ કરે. 100 નાગરિકોની આ અપીલને એક સામાજિક દબાણ તરીકે જોઈ શકાય છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નિર્ણયો લેતી વખતે સરકાર માટે માત્ર ભાવનાત્મક અપીલ પર કામ કરવું મુશ્કેલ હોય છે.
આ પત્ર એક બૌદ્ધિક કવાયત છે જે દર્શાવે છે કે સમાજનો એક વર્ગ હજી પણ માને છે કે ‘શાંતિ જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.’ જોકે, વાસ્તવિક રાજકારણની જમીન ઘણી કઠોર છે. પાકિસ્તાનમાં પણ બદલાતા સત્તા સમીકરણો અને ત્યાંના આંતરિક સંઘર્ષોને કારણે ભારત સાથેના સંબંધો પર ત્યાંના નેતાઓનો કેટલો કાબૂ છે, તે પણ એક મોટો પ્રશ્ન છે.
આ ખુલ્લો પત્ર ઇતિહાસમાં એક નોંધ તરીકે રહેશે. તે સાબિત કરે છે કે લોકશાહીમાં અલગ-અલગ મત ધરાવતા લોકો પોતાની વાત રજૂ કરી શકે છે. પરંતુ શું આ પત્રથી જમીન પર કોઈ બદલાવ આવશે? હાલના તબક્કે તે મુશ્કેલ જણાય છે. ભારત પોતાની શરતો પર મક્કમ છે અને પાકિસ્તાન પોતાની આંતરિક મુશ્કેલીઓ અને સૈન્યના દબાણમાં ફસાયેલું છે.
નિશ્ચિતપણે, શાંતિની ઈચ્છા રાખવી ખોટી નથી. પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં વિશ્વાસ સૌથી મહત્વની વસ્તુ છે, જે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો છે. આ વિશ્વાસને ફરીથી સ્થાપિત કરવો એ કોઈપણ પત્ર કે અપીલ કરતા ઘણું મોટું કામ છે. આવનારા સમયમાં જો બંને દેશો કોઈ ‘બેક-ચેનલ ડિપ્લોમસી’ અથવા નાના સ્તરે વેપાર શરૂ કરવાની પહેલ કરશે, તો જ આ દિગ્ગજોની અપીલને સાર્થક ગણી શકાશે. ત્યાં સુધી, ભારત-પાકિસ્તાનનો આ મામલો રાજકીય આક્ષેપ-પ્રતિઆક્ષેપોની વચ્ચે જ અટવાયેલો રહેશે.
