પગાર વધ્યા, પ્રમોશન મળ્યા, છતાં કેમ ખાલી છે તિજોરી?
આજના આધુનિક ભારતમાં મધ્યમ વર્ગ (Middle Class) ની વ્યાખ્યા અને તેમનું જીવનધોરણ ઘણું બદલાયું છે. આજે આ વર્ગ પહેલા કરતાં ઘણું વધારે કમાય છે. તેમની પાસે પ્રતિષ્ઠિત કોર્પોરેટ નોકરીઓ છે, દર વર્ષે પગારમાં સારો એવો વધારો (Appraisal) થાય છે, તહેવારોમાં બોનસ મળે છે અને હાથમાં આધુનિક સુવિધાઓ છે. તેમ છતાં, એક આશ્ચર્યજનક વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટાભાગના મધ્યમ વર્ગના પરિવારો મહિનાના અંતે “પૈસા ખૂટી ગયા” અથવા “બચત થતી નથી” તેવી ગંભીર ફરિયાદ કરતા જોવા મળે છે. એવું બિલકુલ નથી કે આ વર્ગના લોકો મહેનત નથી કરતા. હકીકતમાં, તેઓ દેશના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ છે અને સૌથી વધુ કલાકો સુધી સખત પરિશ્રમ કરે છે. તો પછી સવાલ એ થાય છે કે, આટલી મહેનત અને વધતી આવક છતાં આ વર્ગ ક્યારેય સાચા અર્થમાં ‘ધનવાન’ કેમ બની શકતો નથી?
નાણાકીય નિષ્ણાતોના મતે, અસલી સમસ્યા આવકની અછતની નથી, પરંતુ ઝડપથી બદલાતી જીવનશૈલી અને વધતા જતા બિનજરૂરી ખર્ચાઓની છે. બેંક ખાતામાં પગાર તો મોટા આંકડામાં જમા થાય છે, પરંતુ તે લાંબો સમય ટકી શકતો નથી. ચાલો એવા ૬ મુખ્ય કારણોની ઊંડાણપૂર્વક સમીક્ષા કરીએ જે ભારતના મધ્યમ વર્ગને સંપત્તિ એકઠી કરતા રોકે છે.
૧. ‘સરળ હપ્તા’ એટલે કે EMI ની માયાવી જાળ
આજના ગ્રાહકવાદી યુગમાં કોઈપણ મોંઘી વસ્તુ ખરીદતા પહેલાં ગ્રાહક તેની કુલ કિંમત નથી જોતો, પરંતુ એ જુઓ છે કે તેનો “મહિનાનો હપ્તો કેટલો આવશે?” નવો સ્માર્ટફોન, બ્રાન્ડેડ કાર, ઘરનું ફર્નિચર, મોંઘું ટીવી કે વેકેશન પેકેજ—બધું જ આજે નો-કોસ્ટ EMI પર ઉપલબ્ધ છે. આ દેખીતી સુવિધા ધીમે-ધીમે મધ્યમ વર્ગ માટે સૌથી મોટો આર્થિક ગાળિયો બની જાય છે. જ્યારે પગાર થાય ત્યારે તેનો પચાસ ટકાથી વધુ હિસ્સો ઓટો-ડેબિટ થઈને વિવિધ હપ્તાઓમાં જતો રહે છે. પરિણામે, ભવિષ્ય માટે બચત કે રોકાણ કરવા માટે હાથમાં કંઈ જ બચતું નથી.
૨. આવકની સાથે ખર્ચ વધારવાની જીવલેણ આદત
ઘણા કર્મચારીઓની એક સરખી વાર્તા હોય છે: “જ્યારે મારી પહેલી નોકરી હતી ત્યારે પગાર ઓછો હતો, છતાં હું ખુશ હતો. આજે પગાર ત્રણ ગણો છે, છતાં બચત શૂન્ય છે.” આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે જેમ પગાર વધે છે, તેમ લોકો પોતાની જરૂરિયાતો નહીં પણ લક્ઝરી વધારી દે છે. મોંઘા વિસ્તારોમાં ફ્લેટ, મોટી કાર, દર વીકેન્ડે ફેન્સી રેસ્ટોરાંમાં ડિનર અને બ્રાન્ડેડ કપડાં પાછળ આખો પગાર વધારો ખર્ચાઈ જાય છે. જીવનધોરણ સુધારવું ખોટું નથી, પરંતુ જો આવકનો દરેક વધારો માત્ર ખર્ચવામાં જ વપરાય, તો અમીર બનવાનું સપનું માત્ર સપનું જ રહી જાય છે.
૩. પરંપરાગત અને સુરક્ષિત રોકાણોનો અતિરેક
ભારતીય પરિવારોમાં આજે પણ ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) કે સોનાને સૌથી પવિત્ર અને સુરક્ષિત રોકાણ માનવામાં આવે છે. FD બેંકમાં સુરક્ષિત ચોક્કસ છે, પરંતુ લોકો એ ભૂલી જાય છે કે બજારમાં બેકાબૂ વધી રહેલો મોંઘવારી દર (Inflation) આ વ્યાજના ફાયદાને સંપૂર્ણપણે ગળી જાય છે. જો ફુગાવાનો દર ૬ ટકા હોય અને બેંક FD પર ૭ ટકા વ્યાજ આપતી હોય, તો વાસ્તવિક કમાણી માત્ર ૧ ટકા જ થાય છે. બધી જ મૂડી એક જ રૂઢિચુસ્ત જગ્યાએ રાખવાથી પૈસા ક્યારેય ઝડપથી વધતા નથી. લાંબા ગાળાના આર્થિક લક્ષ્યો માટે ગ્રાહકોએ થોડું જોખમ લઈને ઇક્વિટી કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ તરફ વળવું જ પડે.
૪. કમાવવાનું ભણ્યા, પણ નાણાકીય સાક્ષરતાનો અભાવ
આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા આપણને ડિગ્રી મેળવતા અને નોકરી કરતા શીખવે છે, પરંતુ પૈસાનું સંચાલન (Financial Literacy) કેવી રીતે કરવું તે કોઈ શાળા કે કોલેજમાં ભણાવવામાં આવતું નથી. ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ (Compounding) ની શક્તિ શું છે, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કેવી રીતે કામ કરે છે, ટેક્સ પ્લાનિંગ શું છે—તેનાથી મોટાભાગના ઉચ્ચ શિક્ષિત યુવાનો પણ અજાણ હોય છે. પૈસા કમાયા પછી તેને કઈ જગ્યાએ યોગ્ય રીતે કામે લગાડવા, તે ન આવડવાને કારણે મોટો વર્ગ પાછળ રહી જાય છે.
૫. સામાજિક દેખાડો અને પિયર પ્રેશર
ભારતમાં ખર્ચ માત્ર પોતાની ઈચ્છાથી નથી થતો, પરંતુ સમાજ અને પાડોશીઓને બતાવવા માટે વધુ થાય છે. લગ્ન પ્રસંગ આલીશાન હોવો જોઈએ, ભલે તેના માટે પર્સનલ લોન લેવી પડે. બાળકને સૌથી મોંઘી સ્કૂલમાં જ ભણાવવાનું, ભલે તેનું બજેટ બહાર હોય. પાડોશીએ નવી ગાડી લીધી તો આપણે પણ નવી લોન પાસ કરાવી દેવાની. આ ‘શો-ઓફ’ (દેખાડા) ની આંધળી દોડ મધ્યમ વર્ગના ખિસ્સા પર એટલો તોતિંગ બોજ નાખે છે કે તેઓ ક્યારેય રોકાણ કરવા જેટલી મૂડી બચાવી શકતા નથી.
૬. રોકાણની શરૂઆત કરવામાં અક્ષમ્ય વિલંબ
“હજુ તો મારી ઉંમર નાની છે, લગ્ન પછી રોકાણ કરીશ”, “બાળકો મોટા થાય પછી વિચારીશ”, “લોન પૂરી થાય પછી બચત કરીશ”—આવા બહાના મધ્યમ વર્ગની સૌથી મોટી ભૂલ છે. રોકાણની દુનિયામાં રોકેલી રકમ કરતાં પણ તમે કેટલા લાંબા ‘સમય’ માટે પૈસા રોક્યા છે તે સૌથી મહત્વનું છે. ૨૫ વર્ષની ઉંમરે શરૂ કરાયેલી નાની એસઆઈપી (SIP), ૩૫ વર્ષની ઉંમરે શરૂ કરાયેલા મોટા રોકાણ કરતાં પણ મોટું ભંડોળ બનાવી આપે છે. આ વિલંબ જ મધ્યમ વર્ગને ક્યારેય ધનવાન બનવા દેતો નથી.
