ભારતને ફટકો: બાંગ્લાદેશ હવે ભારતને બદલે અમેરિકન કપાસ ખરીદશે; અમેરિકા સાથે થઈ મોટી વેપાર સમજૂતી
બાંગ્લાદેશની વચગાળાની સરકારે ભારતથી કપાસની આયાતને તબક્કાવાર રીતે સમાપ્ત કરવા અને તેના બદલે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ (U.S.) પાસેથી કપાસ ખરીદવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. આ ફેરફાર 9 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ બાંગ્લાદેશ અને અમેરિકા વચ્ચે થયેલી નવી દ્વિપક્ષીય વેપાર સમજૂતી બાદ આવ્યો છે, જેને બાંગ્લાદેશી અધિકારીઓ આ ક્ષેત્ર માટે “ગેમ ચેન્જર” માની રહ્યા છે.
શૂન્ય ટેરિફનું મુખ્ય આકર્ષણ
આ સમજૂતીનો સૌથી મહત્વનો ભાગ એ છે કે જો બાંગ્લાદેશી ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદકો અમેરિકન કપાસ અથવા માનવ નિર્મિત ફાઈબર (manmade fibers) નો ઉપયોગ કરશે, તો તેમને અમેરિકન બજારમાં પોતાના ઉત્પાદનોની નિકાસ પર શૂન્ય (0%) ટેરિફ ની સુવિધા મળશે. અન્ય ઉત્પાદનો માટે, બાંગ્લાદેશને 19% ટેરિફ દર આપવામાં આવ્યો છે, જે કંબોડિયા અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા સ્પર્ધકોની સરખામણીએ ઘણો સારો છે.
ભારત માટે વધતી ચિંતા
આ નવી સમજૂતી ભારતીય ટેક્સટાઇલ નિકાસકારો માટે એક મોટો પડકાર ઉભો કરી રહી છે. કોન્ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયન ટેક્સટાઇલ ઇન્ડસ્ટ્રી (CITI) ના પ્રમુખ અશ્વિન ચંદ્રનના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ટેરિફનો તફાવત હવે અડધો રહી ગયો છે, જેનાથી ભારતીય નિકાસકારોના નફાના માર્જિન (narrow profit margins) પર દબાણ આવશે. આ સમાચાર બાદ ભારતીય ટેક્સટાઇલ કંપનીઓ જેવી કે ગોકલદાસ એક્સપોર્ટ્સ અને કેપીઆર મિલના શેરોમાં 5% સુધીનો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોમાં તણાવની અસર
સ્ત્રોતો અનુસાર, આ વ્યાપારી ફેરફાર એવા સમયે થયો છે જ્યારે ભારત અને બાંગ્લાદેશના સંબંધોમાં ખટાશ આવી છે.
- વ્યાપારી પ્રતિબંધો: 2025 માં, બંને દેશોએ એકબીજા સામે વ્યાપારી પ્રતિબંધો લગાવ્યા હતા, જેમાં બાંગ્લાદેશે રોડ માર્ગે ભારતીય યાર્ન (ધાગા) ની આયાત મર્યાદિત કરી દીધી હતી.
- રાજકીય તણાવ: બાંગ્લાદેશના મુખ્ય સલાહકાર મોહમ્મદ યુનુસના તાજેતરના નિવેદનો અને ચીન સાથેની વધતી નિકટતાએ પણ દિલ્હી અને ઢાકા વચ્ચે તણાવ વધાર્યો છે.
ગુણવત્તા અને ખર્ચના પડકારો
જોકે આ સોદો આકર્ષક લાગે છે, પરંતુ નિષ્ણાતો સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપી રહ્યા છે. બ્રેક (BRAC) યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર સેલિમ જહાનના જણાવ્યા મુજબ:
- ખર્ચ: અમેરિકાથી કપાસ મંગાવવામાં નૂર (freight) અને પરિવહન ખર્ચ વધી શકે છે, જે ટેરિફની બચતને ઓછી કરી શકે છે.
- સંગ્રહ: ભારતીય કપાસમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જે તેને લાંબા સમય સુધી સ્ટોર કરવામાં મુશ્કેલી ઉભી કરે છે, જે અગાઉ પણ બાંગ્લાદેશ માટે સમસ્યા રહી છે.
ભારત સરકારનું વલણ
ભારતના વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે આ ચિંતાઓ પર પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું છે કે ભારત પણ અમેરિકા સાથે વચગાળાની વેપાર સમજૂતી પર કામ કરી રહ્યું છે. તેમણે આશ્વાસન આપ્યું હતું કે ભારતને પણ ટૂંક સમયમાં બાંગ્લાદેશ જેવી જ શૂન્ય-શુલ્ક પહોંચ (zero duty access) પ્રાપ્ત થશે. ગોયલે વિપક્ષના તે દાવાઓને પણ ફગાવી દીધા કે બાંગ્લાદેશને ભારત કરતા વધુ લાભ મળ્યો છે.
ભવિષ્યની રાહ: બાંગ્લાદેશની ટેક્સટાઇલ મશીનરી અને સ્પિનિંગ મિલો હાલમાં પોતાની કુલ માંગનો માત્ર એક નાનો હિસ્સો જ સ્થાનિક સ્તરે પૂરો કરી શકે છે, જેથી તેઓ આયાત પર નિર્ભર છે.
