બેંકમાં ખાતું હોવું જરૂરી નથી! ફાટેલી નોટ લઈને પહોંચી જાઓ કોઈપણ શાખાના કાઉન્ટર પર, જાણો બદલવાની મર્યાદા.
ઘણીવાર આપણે બજારમાં જઈએ છીએ ત્યારે ફાટેલી કે ટેપ મારેલી નોટો આપણને પધરાવી દેવામાં આવે છે, અને જ્યારે આપણે તે વાપરવા જઈએ છીએ ત્યારે દુકાનદારો લેવાની ના પાડે છે. આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય માણસ મુંઝવણમાં મુકાઈ જાય છે. જોકે, RBI ના નોટ રિફંડ રૂલ્સ, 2009 (સુધારેલા 2018) મુજબ, દેશની તમામ જાહેર અને ખાનગી બેંકો ફાટેલી કે ગંદી નોટો બદલી આપવા માટે બંધાયેલી છે.
બેંકમાં ખાતું હોવું અનિવાર્ય નથી
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, જે બેંકમાં તમે નોટ બદલવા જાવ છો ત્યાં તમારું બેંક ખાતું હોવું ફરજિયાત નથી. તમે ભારતના કોઈપણ નાગરિક હોવ, તમે કોઈપણ બેંકની શાખામાં (ભલે તે સરકારી હોય કે ખાનગી) જઈને કાઉન્ટર પર તમારી ક્ષતિગ્રસ્ત નોટો બદલી શકો છો. આ સેવા સંપૂર્ણપણે મફત છે અને બેંક આ માટે કોઈ કમિશન કે ફી લઈ શકતી નથી.
કેટલા પૈસા પાછા મળશે? (ગણતરીના નિયમો)
નોટ કેટલી ફાટી છે તેના આધારે તેનું વળતર નક્કી કરવામાં આવે છે:
₹1 થી ₹20 ની નોટો: જો નોટનો સૌથી મોટો ટુકડો અસલી નોટના કુલ કદના 50% થી વધુ હોય, તો બેંક તમને તેનું સંપૂર્ણ મૂલ્ય ચૂકવશે.
₹50 અને તેથી વધુની નોટો: * જો નોટનો અતૂટ ભાગ 80% કે તેથી વધુ હોય, તો તમને પૂરેપૂરા પૈસા પાછા મળશે.
જો ભાગ 40% થી 80% ની વચ્ચે હોય, તો તમને અડધી રકમ મળશે.
જો ભાગ 40% થી ઓછો હોય, તો તે નોટ માટે કોઈ વળતર મળશે નહીં.
ગંદી નોટો: જે નોટો પર કાદવ લાગ્યો હોય કે ગંદી થઈ ગઈ હોય, પણ તેનો નંબર અને મૂલ્ય સ્પષ્ટ વંચાતા હોય, તેવી નોટોનું પૂરેપૂરું વળતર મળે છે.
નોટ બદલવાની દૈનિક મર્યાદા
RBI ના નિયમો અનુસાર, એક વ્યક્તિ એક દિવસમાં વધુમાં વધુ 20 નોટો બદલી શકે છે. આ નોટોની કુલ કિંમત ₹5,000 થી વધુ ન હોવી જોઈએ. જો તમારી પાસે આ મર્યાદામાં નોટો છે, તો બેંક તમને તરત જ રોકડમાં નવી નોટો આપી દેશે. પરંતુ, જો નોટોની સંખ્યા 20 થી વધુ હોય અથવા કિંમત ₹5,000 થી ઉપર જતી હોય, તો બેંક તે નોટો સ્વીકારશે અને તેની રકમ તમારા બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવશે.
કયા પ્રકારની નોટો નહીં બદલાય?
બધી જ નોટો બેંકમાં બદલી શકાતી નથી, તેની કેટલીક મર્યાદાઓ છે:
બળેલી કે નાજુક નોટો: જે નોટો ગંભીર રીતે બળી ગઈ હોય, તેલ લાગેલું હોય અથવા એટલી નાજુક થઈ ગઈ હોય કે અડતા જ તૂટી જાય, તેવી નોટો સામાન્ય બેંકમાં બદલાતી નથી. આવી નોટોને ફક્ત રિઝર્વ બેંકની ઇસ્યુ ઓફિસોમાં જ બદલી શકાય છે.
લેખિત સંદેશાવાળી નોટો: જે નોટો પર કોઈ રાજકીય સૂત્રોચ્ચાર, નફરત ફેલાવનારા સંદેશા કે લેખિત લખાણો હોય તેવી નોટો અમાન્ય (Invalid) ગણવામાં આવે છે.
જૂઠું જોડાણ: જો બે અલગ-અલગ નંબરની નોટોના ટુકડા જોડીને એક નોટ બનાવવામાં આવી હોય, તો તે નકલી અથવા બનાવટી ગણાઈ શકે છે.
જો બેંક ના પાડે તો શું કરવું?
સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના પ્રાદેશિક મેનેજર જિતેન્દ્ર કુમારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે કોઈપણ બેંક કાઉન્ટર ફાટેલી નોટો બદલવાનો ઈન્કાર કરી શકે નહીં. જો કોઈ બેંક કર્મચારી કે શાખા નોટ બદલવાની ના પાડે છે, તો ગ્રાહકો તે બેંકના મેનેજરને ફરિયાદ કરી શકે છે. જો છતાં પણ ઉકેલ ન આવે, તો RBI ના બેંકિંગ લોકપાલ (Banking Ombudsman) પાસે ઓનલાઈન ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે. નિયમ તોડનાર બેંક પર RBI દંડ પણ લગાવી શકે છે.
તમારા હાથમાં રહેલી ક્ષતિગ્રસ્ત કરન્સી નોટો હવે કચરો નથી. બેંકમાં જઈને તમારા હકનો ઉપયોગ કરો અને બજારમાં લેવડ-દેવડમાં પડતી મુશ્કેલીથી બચો. RBI નો ઉદ્દેશ્ય બજારમાં સ્વચ્છ નોટો (Clean Note Policy) જળવાઈ રહે તેવો છે.
