રશિયા પાસેથી આયાત ઘટી, અમેરિકા પર નિર્ભરતા વધી – શું આ નિર્ણય ભારતીય અર્થતંત્ર માટે જોખમી છે?
૧૯ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં ભારતની સ્થિતિ એક કસોટી સમાન બની છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદીને ભારતે પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને ટેકો આપ્યો હતો, પરંતુ હવે ચિત્ર બદલાતું દેખાય છે. રણનીતિક બાબતોના જાણીતા નિષ્ણાત બ્રહ્મા ચેલ્લાની અને અન્ય આર્થિક વિશ્લેષકોના મતે, ભારત અત્યારે અમેરિકાના દબાણ હેઠળ એવા માર્ગે ચાલી રહ્યું છે જે આર્થિક દૃષ્ટિએ નુકસાનકારક હોઈ શકે છે.
ટ્રમ્પનું દબાણ અને ભારતનો નિર્ણય
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રે ભારત પર રશિયન તેલની આયાત ઘટાડવા અને તેના બદલે અમેરિકન ક્રૂડ ખરીદવા માટે દબાણ વધાર્યું છે. ઇતિહાસ પુનરાવર્તિત થઈ રહ્યો હોય તેમ લાગે છે; ટ્રમ્પના અગાઉના કાર્યકાળમાં પણ ભારતે અમેરિકન પ્રતિબંધોના ડરથી ઈરાન પાસેથી સસ્તું અને ડિસ્કાઉન્ટેડ તેલ ખરીદવાનું બંધ કરી દીધું હતું. આજે ફરીથી, ભારત ‘આયાત વૈવિધ્યકરણ’ના નામે અમેરિકા પાસેથી પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની ખરીદી વધારી રહ્યું છે. વાણિજ્ય મંત્રી પિયુષ ગોયલે આ વધારાનો સ્વીકાર કર્યો છે, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ આર્થિક તર્ક પર આધારિત છે?
અમેરિકન તેલ મધ્ય પૂર્વ કે રશિયાના તેલ કરતા મોંઘું પડે છે, કારણ કે તેનો શિપિંગ ખર્ચ અને પ્રોસેસિંગ ખર્ચ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
ચીનનો ફાયદો: ભારતની મૌન ભૂમિકા?
સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે ભારત જેમ જેમ રશિયા અને ઈરાન પાસેથી પીછેહઠ કરી રહ્યું છે, તેમ તેમ ચીન આ દેશો માટે ‘એક્સક્લુઝિવ’ ખરીદદાર બની રહ્યું છે. રશિયા અને ઈરાન હાલમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ કરતા પ્રતિ બેરલ $૯ થી $૧૧ સુધીનું મોટું ડિસ્કાઉન્ટ આપી રહ્યા છે. ભારત આ ડિસ્કાઉન્ટ જતું કરી રહ્યું છે, જ્યારે ચીન ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં રશિયા પાસેથી રેકોર્ડબ્રેક ૨૦ લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ તેલની આયાત કરી રહ્યું છે.
બ્રહ્મા ચેલ્લાનીના મતે, “ભારતનો આ નિર્ણય આડકતરી રીતે ચીનની આર્થિક શક્તિને મજબૂત કરી રહ્યો છે.” ચીન સસ્તું તેલ મેળવીને તેના ઉત્પાદન ખર્ચમાં ઘટાડો કરી રહ્યું છે, જે વૈશ્વિક બજારમાં ભારતની સ્પર્ધાત્મકતાને નબળી પાડે છે.
આંકડા શું કહે છે?
૨૦૨૫-૨૬ના તાજા ડેટા મુજબ, ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો જે અગાઉ ૩૮-૪૦% હતો, તે હવે ઘટીને ૩૩-૩૫% ની આસપાસ પહોંચી રહ્યો છે. ભારતને અગાઉ રશિયા પાસેથી દરરોજ ૧.૮ થી ૨ મિલિયન બેરલ તેલ મળતું હતું, જે હવે ઘટીને ૧.૧ મિલિયન બેરલ સુધી આવી ગયું છે. બીજી તરફ, અમેરિકાએ હજુ સુધી ભારત પરના ૨૫% દંડ ટેરિફ (Penalty Tariff) હટાવ્યા નથી, છતાં ભારત અમેરિકા પાસેથી મોંઘું તેલ ખરીદવા મજબૂર બન્યું છે.
ઉર્જા સુરક્ષા કે રાજકીય મજબૂરી?
ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ વપરાશકાર દેશ છે. આપણી અર્થવ્યવસ્થા સીધી રીતે તેલના ભાવ સાથે જોડાયેલી છે. જો ભારત રશિયા અને ઈરાન જેવા સસ્તા સ્ત્રોતોને બદલે માત્ર રાજકીય સંબંધો સાચવવા મોંઘું તેલ ખરીદશે, તો તેની અસર મોંઘવારી અને સામાન્ય જનતાના ખિસ્સા પર પડશે. વેનેઝુએલા જેવા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો શોધવા છતાં, રશિયા જેવું મોટું ડિસ્કાઉન્ટ બીજે ક્યાંય મળવું મુશ્કેલ છે.
૧૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના આ વળાંક પર, ભારત માટે સમય આવી ગયો છે કે તે પોતાની ‘નેશનલ ઇન્ટરેસ્ટ’ (રાષ્ટ્રીય હિત) ની નીતિ પર મક્કમ રહે. રણનીતિક ભાગીદારી જરૂરી છે, પરંતુ તે દેશની ઉર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક હિતોના ભોગે ન હોવી જોઈએ. જો ભારત આ સંતુલન નહીં જાળવે, તો ચીન તેલના આ ખેલમાં ઘણું આગળ નીકળી જશે.
