બીપી 140/90 થી ઉપર? જાણો શરીરના કયા અંગો પર થાય છે તેની ઘાતક અસરો
લોહીનું ઊંચું દબાણ એટલે કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર (Hypertension) એ આજના સમયમાં એક ‘સાયલન્ટ કિલર’ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ એક એવી બીમારી છે જે શરીરમાં ધીરે ધીરે ઘર કરી જાય છે અને જ્યાં સુધી કોઈ ગંભીર લક્ષણો દેખાય નહીં ત્યાં સુધી વ્યક્તિને ખબર પણ નથી પડતી કે તે જોખમમાં છે. ઘણા લોકો એવા હોય છે જેમનું બ્લડ પ્રેશર અવારનવાર 140/90 mmHg થી ઉપર રહેતું હોય છે, પરંતુ તેઓ તેને સામાન્ય થાક અથવા તણાવ માનીને અવગણતા હોય છે. તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, આ બેદરકારી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.
140 mmHg બ્લડ પ્રેશર: સામાન્ય કે જોખમી?
સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ વ્યક્તિનું બ્લડ પ્રેશર 120/80 mmHg હોવું જોઈએ. જો તમારું બ્લડ પ્રેશર 130/80 mmHg સુધી રહે છે, તો તેને ‘પ્રિ-હાઈપરટેન્શન’ કહી શકાય, જેનો અર્થ છે કે તમારે હવે સાવધાન થવાની જરૂર છે. પરંતુ જો આ આંકડો સતત 140/90 mmHg કે તેથી વધુ રહેતો હોય, તો તબીબી વિજ્ઞાન તેને ‘સ્ટેજ-1 હાઈપરટેન્શન’ માને છે. દિલ્હીની જીટીબી હોસ્પિટલના નિષ્ણાત ડો. અજીત જૈનના જણાવ્યા મુજબ, ઘણા લોકો 140-150 ની રેન્જને નોર્મલ માનીને ભૂલ કરે છે.
જ્યારે બ્લડ પ્રેશર 140 થી ઉપર હોય છે, ત્યારે ધમનીઓની દિવાલો પર લોહીનું દબાણ વધી જાય છે. આ દબાણને કારણે ધમનીઓ નબળી પડવા લાગે છે અને તેમાં સોજો આવી શકે છે. જો લાંબા સમય સુધી આ સ્થિતિ જળવાઈ રહે, તો તે હૃદય રોગ અને સ્ટ્રોક જેવી કટોકટીની સ્થિતિ પેદા કરી શકે છે. તેથી, જો તમારું બીપી વારંવાર 140 ની આસપાસ રહેતું હોય, તો તેને ‘નોર્મલ’ માનવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરવી જોઈએ. આ સ્તર પર પહોંચ્યા પછી ડૉક્ટરની સલાહ લેવી અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવો અનિવાર્ય બની જાય છે.
હૃદય, કિડની અને મગજ પર હાઈ બીપીની ઘાતક અસરો
હાઈ બ્લડ પ્રેશર માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ તે શરીરના મુખ્ય અંગોની કાર્યક્ષમતાને નષ્ટ કરનારી સ્થિતિ છે. સૌથી પહેલી અસર હૃદય પર થાય છે. જ્યારે લોહીનું દબાણ વધારે હોય છે, ત્યારે હૃદયને આખા શરીરમાં લોહી પંપ કરવા માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે. આનાથી હૃદયના સ્નાયુઓ જાડા થઈ જાય છે અને સમય જતાં હૃદય નબળું પડી ‘હાર્ટ ફેઈલ્યોર’ તરફ દોરી જાય છે. આ ઉપરાંત, હાઈ બીપીને કારણે હૃદયની નળીઓમાં બ્લોકેજ થવાની શક્યતા વધી જાય છે, જે હાર્ટ એટેકનું મુખ્ય કારણ બને છે.
બીજી મોટી અસર મગજ પર થાય છે. મગજની નસો અત્યંત નાજુક હોય છે. જ્યારે લોહીનું દબાણ ખૂબ વધી જાય છે, ત્યારે મગજની નસ ફાટી શકે છે અથવા ત્યાં લોહીની ગાંઠ (Clot) જામી શકે છે, જેને આપણે ‘બ્રેઈન સ્ટ્રોક’ કહીએ છીએ. આનાથી વ્યક્તિ લકવાગ્રસ્ત થઈ શકે છે અથવા મૃત્યુ પણ પામી શકે છે. આ સિવાય, કિડની પર પણ તેની ગંભીર અસર થાય છે. કિડની લોહીને ફિલ્ટર કરવાનું કામ કરે છે, પરંતુ સતત હાઈ બીપીને કારણે કિડનીની ઝીણી નળીઓ ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ જાય છે, જેનાથી કિડની ફેઈલ થવાનું જોખમ ઉભું થાય છે. ઘણીવાર આંખોની રોશની ગુમાવવાનું કારણ પણ અનિયંત્રિત હાઈ બ્લડ પ્રેશર જ હોય છે.
ક્યારે શરૂ કરવી જોઈએ દવા અને કેવી રીતે રાખવું નિયંત્રણ?
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું 140 બીપી આવતાની સાથે જ દવા લેવી જરૂરી છે? નિષ્ણાતોના મતે, આનો નિર્ણય વ્યક્તિની ઉંમર, અન્ય બીમારીઓ (જેમ કે ડાયાબિટીસ) અને શારીરિક સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ યુવાન છે અને તેને અન્ય કોઈ સમસ્યા નથી, તો ડૉક્ટરો તેને શરૂઆતમાં 3 થી 6 મહિના સુધી જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરવાની સલાહ આપે છે. પરંતુ જો જીવનશૈલી બદલવા છતાં બીપી 140 થી નીચે ન આવે, તો દવા શરૂ કરવી અનિવાર્ય છે.
બીપીને કુદરતી રીતે નિયંત્રિત કરવા માટે નીચેના પગલાં અત્યંત અસરકારક છે:
-
મીઠાનો ઓછો વપરાશ: મીઠું શરીરમાં પાણી રોકી રાખે છે, જે બીપી વધારે છે. દિવસમાં 5 ગ્રામથી વધુ મીઠું ન ખાવું જોઈએ.
-
નિયમિત વ્યાયામ: રોજિંદી 30 મિનિટની ઝડપી ચાલ (Brisk Walking) હૃદયને મજબૂત બનાવે છે અને બીપી ઘટાડે છે.
-
વજન પર નિયંત્રણ: વધતું વજન હાઈ બીપીનું મુખ્ય કારણ છે. વજન ઘટાડવાથી બ્લડ પ્રેશરમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળે છે.
-
તણાવ મુક્તિ: યોગ અને ધ્યાન દ્વારા માનસિક તણાવ ઓછો કરવો જોઈએ, કારણ કે તણાવમાં રહેવાથી બ્લડ પ્રેશર અચાનક વધી શકે છે.
-
આહારમાં ફેરફાર: પોટેશિયમયુક્ત ખોરાક જેમ કે કેળા, લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી અને ફળોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ.
બ્લડ પ્રેશર એ એવી સમસ્યા છે જેને તમે તમારા નિયંત્રણમાં રાખી શકો છો, જો તમે જાગૃત રહો તો. ઘરે બીપી મશીન રાખવું અને નિયમિત અંતરે તપાસ કરતા રહેવું એ સૌથી ઉત્તમ આદત છે. યાદ રાખો, 140 mmHg એ કોઈ સામાન્ય આંકડો નથી, તે તમારા શરીર દ્વારા આપવામાં આવતી ચેતવણી છે.
