કિડની સ્ટોન અને કમરનો દુખાવો: શું આ બંને વચ્ચે કોઈ સંબંધ છે?
કિડની સ્ટોન (પથરી) એ વિશ્વભરમાં લાખો લોકોની સમસ્યા છે. કિડનીમાં જ્યારે કેલ્શિયમ, ઓક્સાલેટ અને યુરિક એસિડ જેવા પદાર્થોનું સ્ફટિકીકરણ (crystallisation) થાય છે, ત્યારે તે સખત ખનિજ થાપણોમાં ફેરવાય છે, જેને આપણે પથરી કહીએ છીએ. ઘણીવાર નાની પથરી કોઈ પણ લક્ષણો વગર પેશાબ વાટે બહાર નીકળી જાય છે, પરંતુ મોટી પથરી જ્યારે કિડની કે મૂત્રનળીમાં અટવાઈ જાય છે, ત્યારે તે અસહ્ય દુખાવો પેદા કરે છે. સૌથી સામાન્ય પ્રશ્ન જે દર્દીઓ પૂછતા હોય છે તે છે: “શું પથરીને કારણે ખરેખર કમરમાં દુખાવો થઈ શકે?” જવાબ છે – હા, અને આ દુખાવો સામાન્ય કમરના દુખાવા કરતા ખૂબ જ અલગ અને તીવ્ર હોય છે.
જ્યારે પથરી કિડનીમાં હોય, ત્યારે તે સામાન્ય રીતે દુખાવો કરતી નથી. પરંતુ, જ્યારે પથરી હલનચલન કરે છે અને કિડનીમાંથી મૂત્રનળી (ureter) માં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે પેશાબના પ્રવાહને અવરોધે છે. આ અવરોધને કારણે કિડનીમાં દબાણ વધે છે અને સોજો આવે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે કિડનીની આસપાસની નસો ઉત્તેજિત થાય છે, જેનો દુખાવો કમરના ભાગમાં અને ઘણીવાર પેટના નીચેના ભાગમાં ફેલાય છે. આ દુખાવો સતત હોવાને બદલે ‘વેવ્સ’ (તરંગો) માં આવે છે, જેમાં દુખાવાની તીવ્રતા અચાનક વધી જાય છે.
દુખાવો ક્યાં અનુભવાય છે?
પથરીનો દુખાવો સામાન્ય રીતે કમરના પાછળના ભાગમાં, પાંસળીઓની નીચે (flank region) શરૂ થાય છે. આ દુખાવો કમરથી શરૂ થઈને પેટના નીચેના ભાગ સુધી અને જાંઘ (groin) સુધી પ્રસરે છે. તે એકતરફી હોય છે, એટલે કે સામાન્ય રીતે જે બાજુની કિડનીમાં પથરી હોય, તે બાજુ જ દુખાવો વધુ અનુભવાય છે.
કિડની સ્ટોનનો દુખાવો વિરુદ્ધ સામાન્ય કમરનો દુખાવો
બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવો ખૂબ જરૂરી છે:
-
સામાન્ય કમરનો દુખાવો: તે મોટાભાગે સ્નાયુઓના ખેંચાણ, ખોટી રીતે બેસવા કે ભારે વજન ઉપાડવાને કારણે થાય છે. તે હલનચલન કરવાથી વધે કે ઘટે છે અને સામાન્ય મસાજ કે આરામથી રાહત મળે છે.
-
કિડની સ્ટોનનો દુખાવો: આ દુખાવો અચાનક અને તીવ્ર હોય છે. આરામ કરવા છતાં તેમાં રાહત મળતી નથી. આ દુખાવાની સાથે વ્યક્તિને ઉબકા આવવા, ઉલટી થવી, પેશાબમાં લોહી આવવું અથવા વારંવાર પેશાબની ઈચ્છા થવી જેવા લક્ષણો પણ દેખાય છે.
પથરીના પ્રકારો અને દુખાવાનું જોખમ
પથરીના મુખ્યત્વે ૪ પ્રકાર હોય છે: કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટ, યુરિક એસિડ, સ્ટ્રુવાઇટ અને સિસ્ટાઇન. કેલ્શિયમ ઓક્સાલેટની પથરી સૌથી વધુ જોવા મળે છે. પથરીની સાઈઝ અને આકાર તેના દુખાવાની તીવ્રતા નક્કી કરે છે. જો પથરી ધારદાર હોય તો તે મૂત્રનળીની દીવાલોને ઈજા પહોંચાડી શકે છે, જેનાથી દુખાવો વધુ અસહ્ય બને છે.
શા માટે પથરી તમારી કમરને અસર કરે છે?
કિડની કરોડરજ્જુની બંને બાજુએ પાંસળીની નીચે સ્થિત હોય છે. જ્યારે કિડનીમાં દબાણ વધે છે, ત્યારે તે આસપાસના સ્નાયુઓ અને ચેતાઓને (nerves) સંકેત આપે છે. આ ચેતાઓ કમર અને પીઠના ભાગમાં જાય છે, જેના કારણે મગજને એવો સંકેત મળે છે કે દુખાવો કમરમાં થઈ રહ્યો છે. આને મેડિકલ ભાષામાં ‘રેફર્ડ પેઈન’ (referred pain) કહેવામાં આવે છે.
દુખાવાનું પુનરાવર્તન કેવી રીતે રોકવું?
પથરી ફરી ન થાય તે માટે જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અનિવાર્ય છે:
૧. પુષ્કળ પાણી પીવું: દિવસ દરમિયાન ૩ થી ૪ લીટર પાણી પીવું જોઈએ જેથી પેશાબ પાતળો રહે અને ખનિજો જમા ન થાય.
૨. આહાર પર નિયંત્રણ: વધુ પડતું મીઠું (સોડિયમ) અને પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક લેવાનું ટાળો. પાલક કે અન્ય ઓક્સાલેટ ધરાવતા પદાર્થોનું સેવન મર્યાદિત કરો.
૩. નિયમિત તપાસ: જો એકવાર પથરી થઈ હોય, તો સમયાંતરે સોનોગ્રાફી કરાવીને કિડનીનું સ્વાસ્થ્ય તપાસવું.
કિડની સ્ટોનના દુખાવાની સારવાર
જો દુખાવો અસહ્ય હોય, તો ઘરેલુ ઉપચાર પર આધાર રાખવાને બદલે તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
-
પેઈનકિલર્સ: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ દુખાવા માટે દવાઓ લેવી.
-
મેડિકલ એક્સપલ્સિવ થેરાપી: અમુક દવાઓ જે મૂત્રનળીને શાંત કરીને પથરીને કુદરતી રીતે બહાર નીકળવામાં મદદ કરે છે.
-
સર્જિકલ પ્રક્રિયા: જો પથરી મોટી હોય, તો ESWL (શોક વેવ લિથોટ્રિપ્સી) કે લેસર સર્જરી દ્વારા પથરીનો નિકાલ કરવામાં આવે છે.
કિડની સ્ટોન એ એવી સમસ્યા છે જેને સમયસર ઓળખવાથી મોટી સર્જરીથી બચી શકાય છે. તમારી કમરના દુખાવાને સામાન્ય સમજીને અવગણવાને બદલે, તે પથરીના કારણે તો નથી ને, તેની તપાસ કરાવવી હિતાવહ છે.
