કમર અને ગરદનનો દુખાવો સામાન્ય થાક નથી; શરીરના આ ખતરનાક સંકેતોને ઓળખો
આપણા રોજિંદા જીવનમાં શરીરના કોઈને કોઈ ભાગમાં દુખાવો થવો એ બહુ સામાન્ય બાબત છે. ઓફિસેથી લાંબા દિવસના કામ પછી ગરદન અક્કડ થઈ જવી, દાદર ચઢ્યા પછી પગ ભારે થઈ જવા, અથવા અચાનક નમવાને કારણે કમરમાં તીવ્ર દુખાવો ઊપડવો – આ બધું જ આપણે ક્યારેક ને ક્યારેક અનુભવ્યું હોય છે. પરંતુ જ્યારે પણ આવો દુખાવો થાય છે, ત્યારે આપણે ઘણીવાર એક બહુ મહત્વનો સવાલ પૂછવાનું ભૂલી જઈએ છીએ: “આ આખરે કેવા પ્રકારનો દુખાવો છે?”
મોટાભાગના લોકો કોઈપણ પ્રકારના શારીરિક દુખાવાને એક જ લાકડીએ હાંકે છે અને તેને સામાન્ય થાક કે સ્નાયુનો ખેંચાવ સમજીને પેઇન કિલર અથવા સ્પ્રે લગાવીને છોડી દે છે. પરંતુ આપણું શરીર અલગ-અલગ પ્રકારની તકલીફોને અલગ-અલગ સંકેતો દ્વારા દર્શાવે છે. ખાસ કરીને સ્નાયુઓનો દુખાવો (Muscle Pain) અને નસોનો દુખાવો (Nerve Pain) એ બે તદ્દન અલગ બાબતો છે. તેને સમજવામાં ભૂલ કરવાથી લાંબા ગાળે શરીરને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે.
સ્નાયુ અને નસોના દુખાવામાં અસલી તફાવત શું છે?
જો કે આ બંને પ્રકારના દુખાવા અસહ્ય અને હેરાન કરનારા હોઈ શકે છે, પરંતુ તેમના મૂળ કારણો અને તેમની સારવારની પદ્ધતિઓ એકબીજાથી તદ્દન વિપરીત છે. મુશ્કેલી એ છે કે સામાન્ય માણસ આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સરળતાથી સમજી શકતો નથી.
-
ઘણીવાર પગમાં થતી ઝણઝણાટીને લોકો સ્નાયુનો ખેંચાવ સમજી બેસે છે.
-
પીઠ કે કમરની અક્કડતા પાછળ કોઈ નસ દબાતી હોય કે તેમાં સોજો આવ્યો હોય, છતાં લોકો તેને માત્ર થાક ગણીને અવગણે છે.
જો આપણે આ બંને વચ્ચેનો ભેદ સમયસર સમજી લઈએ, તો સાજા થવાની પ્રક્રિયા ઘણી સરળ બની જાય છે અને ભવિષ્યની કોઈ મોટી કે ગંભીર બીમારીથી બચી શકાય છે.
સ્નાયુનો દુખાવો (Muscle Pain) શું છે અને તેના લક્ષણો કયા છે?
સ્નાયુના દુખાવાને તબીબી ભાષામાં ‘મસ્કુલોસ્કેલેટલ પેઇન’ (Musculoskeletal Pain) પણ કહેવામાં આવે છે. આ એક એવી તકલીફ છે જેનાથી લગભગ દરેક વ્યક્તિ પરિચિત હોય છે.
શા માટે થાય છે સ્નાયુનો દુખાવો?
આ દુખાવો સામાન્ય રીતે શારીરિક મહેનત વધી જવાથી, જિમમાં અચાનક વધુ વજન ઉઠાવવાથી, રમત-ગમત દરમિયાન લાગેલી ઈજા, લાંબા સમય સુધી એક જ જગ્યાએ ખોટી રીતે બેસી રહેવાથી (Wrong Posture) અથવા શરીરમાં પાણીની કમી (Dehydration) થવાને કારણે થાય છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
-
દુખાવો શરીરના કોઈ એક ચોક્કસ ભાગ કે સ્નાયુ પર જ કેન્દ્રિત હોય છે.
-
તે ભાગને અડવાથી (Touch કરવાથી), દબાવવાથી કે હલનચલન કરવાથી દુખાવો વધે છે.
-
સ્નાયુઓમાં જકડન, ખેંચાણ અથવા ક્યારેક સોજો આવવો.
સારી વાત એ છે કે… સ્નાયુઓનો દુખાવો સામાન્ય રીતે બહુ ગંભીર હોતો નથી. થોડો સમય આરામ કરવાથી, હળવું સ્ટ્રેચિંગ કરવાથી, પૂરતું પાણી પીવાથી કે ગરમ-ઠંડો શેક કરવાથી તે થોડા દિવસોમાં આપોઆપ ઠીક થઈ જાય છે.
નસોનો દુખાવો (Nerve Pain) શું છે? તે કેમ અલગ પડે છે?
નસોનો દુખાવો જેને તબીબી ભાષામાં ‘ન્યુરોપેથિક પેઇન’ (Neuropathic Pain) કહેવાય છે, તેનો રસ્તો સ્નાયુઓ કરતાં સાવ અલગ છે. આ દુખાવો સ્નાયુઓમાંથી શરૂ નથી થતો, પરંતુ જ્યારે આપણા શરીરની નસો પોતે ઈજાગ્રસ્ત થાય, દબાય, તેમાં બળતરા થાય કે નર્વસ સિસ્ટમમાં કોઈ ખામી સર્જાય ત્યારે આ દુખાવો થાય છે.
કેવો અનુભવ થાય છે નસોના દુખાવામાં?
નસોનો દુખાવો ખૂબ જ વિચિત્ર અને અકળાવનારો હોય છે. દર્દીઓ આ દુખાવાને નીચે મુજબ વર્ણવે છે:
-
નસોમાં સતત બળતરા થવી કે આગ લાગી હોય તેવું લાગવું.
-
અચાનક કરંટ કે વીજળીનો ઝટકો લાગતો હોય તેવો તીવ્ર દુખાવો થવો.
-
સોય કે પિન ભોંકાતી હોય તેવી સતત ચૂંક આવવી.
-
હાથ કે પગના ભાગો સુન્ન (Numb) થઈ જવા અથવા ત્યાં કીડીઓ ચાલતી હોય તેવી ઝણઝણાટી થવી.
દુખાવાનું ફેલાવવું (Radiating Pain):
નસોના દુખાવાની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે એક જગ્યાએ ટકી રહેતો નથી, તે આગળ ફેલાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમારી કમરના નીચેના ભાગમાં કોઈ નસ દબાઈ રહી હોય (જેને સાયટિકા કહેવાય છે), તો તેનો દુખાવો કમરથી શરૂ થઈને આખા પગના તળિયા સુધી નીચે ઉતરે છે. આના કારણે વ્યક્તિને સમસ્યાના મૂળ સ્થાનથી ઘણી દૂર પણ પીડા થઈ શકે છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રકારનો દુખાવો સ્લિપ ડિસ્ક, ડાયાબિટીસ, સાયટિકા કે નર્વ ડેમેજ જેવી સ્થિતિઓ સાથે જોડાયેલો હોય છે.
નસોના દુખાવા અંગે વિજ્ઞાન શું કહે છે?
અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા US નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ન્યુરોલોજિકલ ડિસઓર્ડર્સ એન્ડ સ્ટ્રોક (NINDS) દ્વારા સમર્થિત અભ્યાસો દર્શાવે છે કે, ન્યુરોપેથિક પેઇન એ નર્વસ સિસ્ટમમાં થયેલા નુકસાન અથવા ખામીનું પરિણામ છે. આ દુખાવાને સામાન્ય પેઇન કિલર ગોળીઓથી મટાડી શકાતો નથી. તેના માટે ન્યુરોલોજીસ્ટની સલાહ અને ખાસ પ્રકારની દવાઓ તથા થેરાપીની જરૂર પડે છે.
જ્યારે શરીરમાં દુખાવાની સાથે ન્યુરોલોજીકલ એટલે કે ચેતાતંત્રને લગતા લક્ષણો દેખાવા લાગે, ત્યારે તેને સામાન્ય ગણીને બેદરકાર રહેવું એ પોતાના પગ પર કુહાડી મારવા સમાન છે.
આ ગંભીર લક્ષણોને ક્યારેય નજરઅંદાજ ન કરો
તબીબોના મતે, જો તમને નીચે આપેલા લક્ષણોમાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
-
સતત સુન્નતા (Numbness): હાથ કે પગ લાંબા સમય સુધી સુન્ન થઈ જવા કે સંવેદના ગુમાવી દેવી.
-
શારીરિક નબળાઈ (Weakness): સ્નાયુઓમાં તાકાત ન રહેવી, હાથમાંથી વસ્તુઓ છૂટી જવી કે પગ લથડવા.
-
સંતુલન ગુમાવવું: ચાલતી વખતે સંતુલન જાળવવામાં તકલીફ પડવી અથવા ચક્કર આવવા.
-
મૂત્રાશય અને આંતરડા પરથી નિયંત્રણ ગુમાવવું: આ એક અત્યંત ગંભીર લક્ષણ છે, જે દર્શાવે છે કે કરોડરજ્જુ (Spinal Cord) ની નસો પર ભારે દબાણ આવી રહ્યું છે.
જો લાંબા સમય સુધી નસોના દુખાવાની અવગણના કરવામાં આવે, તો સ્લિપ્ડ ડિસ્ક (Slipped Disc), સ્પાઇનલ કેનાલ સ્ટેનોસિસ (Spinal Canal Stenosis), નર્વ રૂટ કમ્પ્રેશન જેવી બીમારીઓ વકરી શકે છે. નસો પર સતત દબાણ રહેવાને કારણે લોહીનું પરિભ્રમણ અટકી જાય છે અને ધીમે-ધીમે નસો કાયમ માટે ડેમેજ (Permanent Nerve Damage) થઈ શકે છે, જે લકવા (Paralysis) જેવી ગંભીર સ્થિતિ તરફ દોરી જઈ શકે છે.
