પાકિસ્તાનનું દેવાળું ફૂંકવાની તૈયારી? IMF ની કડક શરતો અને ખોટમાં ચાલતી સરકારી કંપનીઓએ વધારી મુશ્કેલી
પાકિસ્તાન હાલમાં તેના ઇતિહાસના સૌથી ગંભીર આર્થિક સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્રા કોષ (IMF) સાથે ચાલી રહેલી વાટાઘાટો ફરી એકવાર ઠપ થઈ ગઈ છે, જેના કારણે એક અબજ ડોલરનો આગામી હપ્તો અટવાઈ પડ્યો છે. આ અવરોધ પાછળનું મુખ્ય કારણ પાકિસ્તાનની નબળી ટેક્સ સિસ્ટમ અને મહેસૂલના લક્ષ્યાંકો પૂરા કરવામાં સરકારની નિષ્ફળતા છે. જ્યારે કોઈ દેશ દેવાના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાઈ જાય છે, ત્યારે IMF જેવી સંસ્થાઓ મદદ કરે છે, પરંતુ તેના બદલામાં કડક આર્થિક સુધારાની શરત રાખે છે. પાકિસ્તાન આ શરતો પૂરી કરવામાં સતત નિષ્ફળ રહ્યું છે, જેના કારણે હવે પાડોશી દેશની મુશ્કેલીઓ બેવડાઈ ગઈ છે.
નબળી ટેક્સ સિસ્ટમ: અર્થતંત્રના માર્ગમાં મોટો રોડો
કોઈપણ દેશની પ્રગતિનો આધાર તેના ‘ટેક્સ-ટુ-જીડીપી’ (Tax-to-GDP) રેશિયો પર હોય છે. પાકિસ્તાન માટે આ આંકડો માત્ર 9-10 ટકાની આસપાસ જ અટકેલો છે, જે સમાન અર્થવ્યવસ્થાઓ ધરાવતા અન્ય દેશોની તુલનામાં ઘણો ઓછો છે. IMF એ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે પાકિસ્તાનની કર વસૂલાત પદ્ધતિ વિશ્વાસપાત્ર નથી. દેશમાં કરચોરી એટલી વ્યાપક છે કે અર્થતંત્રનો મોટો હિસ્સો ટેક્સના દાયરાની બહાર છે. પાકિસ્તાનની ‘અનૌપચારિક અર્થવ્યવસ્થા’ (Informal Economy) જીડીપીના લગભગ 40 ટકા જેટલી હોવાનું મનાય છે, જેમાંથી સરકારને કોઈ ટેક્સ મળતો નથી.
સમસ્યા એ છે કે પાકિસ્તાનમાં કરનો બોજ માત્ર મર્યાદિત ‘ઔપચારિક ક્ષેત્ર’ (Formal Sector) એટલે કે પગારદાર વર્ગ અને સંગઠિત ઉદ્યોગો પર જ નાખવામાં આવે છે. બીજી તરફ, કૃષિ ક્ષેત્ર, રિયલ એસ્ટેટ અને મોટા રિટેલ વેપારીઓ પાસે અઢળક સંપત્તિ હોવા છતાં તેઓ ટેક્સની જાળમાં આવતા નથી. દાયકાઓથી IMF દરેક પ્રોગ્રામમાં પાકિસ્તાનને ટેક્સનો વ્યાપ વધારવા માટે દબાણ કરી રહ્યું છે, પરંતુ રાજકીય ઈચ્છાશક્તિના અભાવે આ સુધારાઓ માત્ર કાગળ પર જ રહી જાય છે.
સફેદ હાથી સમાન સરકારી કંપનીઓ (PSUs) અને આર્થિક બોજ
પાકિસ્તાનની નાણાકીય કટોકટીનું બીજું મહત્વનું કારણ ખોટમાં ચાલતા જાહેર સાહસો છે. પાકિસ્તાન ઇન્ટરનેશનલ એરલાઇન્સ (PIA) અને પાકિસ્તાન સ્ટીલ મિલ્સ જેવી સંસ્થાઓ વર્ષોથી અબજો રૂપિયાનું નુકસાન કરી રહી છે. આ સંસ્થાઓ હવે સરકાર માટે ‘સફેદ હાથી’ સાબિત થઈ રહી છે. તેમ છતાં, કોઈ પણ સરકાર આ કંપનીઓનું ખાનગીકરણ કે પુનર્ગઠન કરવાની હિંમત કરી શકતી નથી, કારણ કે તેની સાથે રાજકીય જોખમો અને કર્મચારીઓનો વિરોધ જોડાયેલો છે.
દર વર્ષે આ કંપનીઓના નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માટે સરકાર રાષ્ટ્રીય ખજાનામાંથી મોટી સબસિડી અને ગેરંટી આપે છે. આ નાણાં વાસ્તવમાં વિકાસના કામોમાં વાપરવા જોઈએ, પરંતુ તે માત્ર આ ખોટ ખાતી સંસ્થાઓને જીવતી રાખવા માટે વેડફાઈ જાય છે. IMF ઈચ્છે છે કે પાકિસ્તાન આ કંપનીઓનો બોજ હળવો કરે, પરંતુ ખાનગીકરણની પ્રક્રિયા ખૂબ જ ધીમી છે અને વારંવાર લંબાવવામાં આવે છે.
ઉર્જા સંકટ અને સર્ક્યુલર ડેટનું ચક્રવ્યૂહ
પાકિસ્તાનનું ઉર્જા ક્ષેત્ર અત્યારે સૌથી મોટા વિવાદનું કેન્દ્ર છે. અહીં ‘સર્ક્યુલર ડેટ’ (Circular Debt) એટલે કે વીજળી વ્યવસ્થામાં બાકી ચૂકવણીની સાંકળ લાખો કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે. વીજ કંપનીઓ વીજળી પેદા કરનારાઓને નાણાં ચૂકવી શકતી નથી, અને સરકાર પાસે તે ખાધ પૂરવા માટે ભંડોળ નથી. IMF ઘણીવાર આ નાણાકીય ખાધ ઘટાડવા માટે વીજળીના દરો વધારવા પર ભાર મૂકે છે.
જોકે, માત્ર વીજળીના ભાવ વધારવાથી આ સમસ્યા હલ થવાની નથી. પાકિસ્તાનની વીજ વિતરણ વ્યવસ્થામાં વહીવટી નબળાઈઓ, વીજ ચોરી અને લાઈન લોસ એટલા વધારે છે કે લોકો પાસેથી વધુ પૈસા લેવા છતાં તિજોરી ખાલી જ રહે છે. જ્યાં સુધી ઉર્જા ક્ષેત્રમાં ઊંડા સુધારા અને વધુ સારું સંચાલન નહીં આવે, ત્યાં સુધી આ દેવું વધતું જ રહેશે અને સામાન્ય જનતા પર મોંઘવારીનો માર પડતો રહેશે.
બિનઉત્પાદક ખર્ચ અને રાજકીય વિકાસ યોજનાઓ
પાકિસ્તાનની સમસ્યા માત્ર ઓછી આવકની જ નથી, પણ અયોગ્ય ખર્ચની પણ છે. કેન્દ્ર અને પ્રાંતીય બજેટોમાં વહીવટી ખર્ચ ખૂબ જ વધારે છે. રાજકીય ફાયદા માટે શરૂ કરવામાં આવતી વિકાસ યોજનાઓનો આર્થિક લાભ મર્યાદિત હોય છે, છતાં તેમાં મોટા પાયે નાણાં રોકવામાં આવે છે. ખોટી રીતે આપવામાં આવતી સબસિડી પણ સરકારી તિજોરી પર બોજ વધારે છે.
IMF એ હવે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પાકિસ્તાને તેના બિન-જરૂરી ખર્ચમાં કાપ મૂકવો પડશે અને પારદર્શક નાણાકીય નીતિ અપનાવવી પડશે. અત્યારે સ્થિતિ એવી છે કે પાકિસ્તાને જૂના દેવાની ચૂકવણી કરવા માટે પણ નવું દેવું લેવું પડે છે. જો IMF પાસેથી વધુ લોન નહીં મળે, તો પાકિસ્તાન માટે વિદેશી ચૂકવણીઓ કરવી અશક્ય બની જશે, જેનાથી દેશ ‘ડિફોલ્ટ’ (દેવાળું ફૂંકવું) થવાની અણી પર આવી શકે છે.
