પાકિસ્તાનમાં અમેરિકા-ઈરાન શાંતિ મંત્રણા: શું ચીન અમેરિકા સામેના યુદ્ધમાં ઈરાનને ટેકો આપશે? ગુપ્તચર અહેવાલે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ચિંતા વધારી!
જ્યારે સમગ્ર વિશ્વ ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ પાકિસ્તાનના ઇસ્લામાબાદમાં ચાલી રહેલી અમેરિકા-ઈરાન શાંતિ મંત્રણાના પરિણામની રાહ જોઈ રહ્યું છે, ત્યારે એક ખતરનાક ગુપ્તચર અહેવાલે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પ્રશાસનમાં ચિંતાનું મોજું ફેરવી દીધું છે. અમેરિકન ગુપ્તચર એજન્સીઓના લેટેસ્ટ રિપોર્ટ મુજબ, ચીન હવે ઈરાન-અમેરિકા સંઘર્ષમાં માત્ર પ્રેક્ષક બનીને રહેવાને બદલે સક્રિય ભૂમિકા ભજવવાનું વિચારી રહ્યું છે.
૧. ‘ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ’નો સનસનીખેજ અહેવાલ
ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં પ્રકાશિત થયેલા રિપોર્ટ મુજબ, અમેરિકન એજન્સીઓએ એવી માહિતી એકત્રિત કરી છે કે બેઇજિંગ ઈરાનને લશ્કરી મદદ પૂરી પાડવા માટે આંતરિક ચર્ચા કરી રહ્યું છે. જોકે આ ગુપ્ત માહિતી સંપૂર્ણપણે ‘ચોક્કસ’ હોવાની પુષ્ટિ અધિકારીઓએ હજુ કરી નથી, પરંતુ ઉચ્ચ ભૂરાજકીય દાવને ધ્યાનમાં રાખીને ટ્રમ્પ સરકાર આને ગંભીરતાથી લઈ રહી છે. ચીન અત્યારે વિશ્વ સમક્ષ ‘તટસ્થ’ હોવાનો ઢોંગ કરી રહ્યું છે, પરંતુ પડદા પાછળની હકીકત કંઈક અલગ હોવાના સંકેત મળી રહ્યા છે.
૨. ઈરાનનું ચીન પર નિર્ભરતાનું કારણ
ઈરાનના આધુનિક શસ્ત્રાગારમાં મિસાઈલો અને આત્મઘાતી ડ્રોન (Kamikaze Drones) મુખ્ય છે. રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ શસ્ત્રોના નિર્માણમાં વપરાતા અતિ-મહત્વના ઇલેક્ટ્રોનિક પાર્ટ્સ માટે ઈરાન સંપૂર્ણપણે ચીન પર નિર્ભર છે. ચીન આ ભાગોને ‘સિવિલ યુઝ’ (નાગરિક વપરાશ) ના નામે ઈરાન મોકલી રહ્યું છે, જેથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોથી બચી શકાય. જો ચીન આ સપ્લાય ચેઈન અટકાવી દે, તો ઈરાનની સૈન્ય તાકાત અડધી થઈ શકે છે, પરંતુ ચીન આવું કરવાને બદલે મદદ વધારવા માંગે છે.
૩. સીક્રેટ ઇન્ટેલિજન્સ સપોર્ટ (ગુપ્તચર સહાય)
માત્ર હથિયારો જ નહીં, પણ એવા પણ અહેવાલો છે કે ચીન ઈરાનને અમેરિકન દળોની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવા માટે ‘સેટેલાઇટ ઇન્ટેલિજન્સ’ પણ પૂરી પાડી રહ્યું છે. ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના આ કપરા સમયમાં જો ઈરાનને ચીન જેવી મહાસત્તાનો ટેકો મળે, તો તે અમેરિકા સાથેની શાંતિ મંત્રણામાં પોતાની શરતો વધુ કડક બનાવી શકે છે. આ જ બાબત ટ્રમ્પ પ્રશાસન માટે માથાનો દુખાવો બની છે.
૪. ચીનના આર્થિક હિતો અને વ્યૂહાત્મક ગણતરી
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ચીન ખૂબ જ સંતુલિત રમત રમી રહ્યું છે. એક તરફ ચીન ઈરાન પાસેથી સૌથી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદનારો દેશ છે, તો બીજી તરફ તે વૈશ્વિક વેપાર ખોરવાય તેવું મોટું યુદ્ધ પણ ઈચ્છતું નથી. ચીનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાના પ્રભાવને ઘટાડવાનો છે. ચીની અધિકારીઓ જાણે છે કે જો અમેરિકા ઈરાન સાથેના સંઘર્ષમાં લાંબા સમય સુધી ગૂંચવાયેલું રહેશે, તો ચીનને તાઈવાન અને દક્ષિણ ચીન સાગરમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવાની તક મળશે.
૫. ઇસ્લામાબાદ મંત્રણા પર અસર
પાકિસ્તાનમાં ચાલી રહેલી વાટાઘાટો દરમિયાન યુએસ અધિકારીઓ સતત એ વાતનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યા છે કે શું કોઈ ‘બાહ્ય શક્તિ’ ઈરાનને ઉશ્કેરી રહી છે? જો ચીન દ્વારા કોઈ મોટી લશ્કરી સહાયની ખાતરી ઈરાનને મળે છે, તો ઈરાન યુદ્ધવિરામ તોડતા અચકાશે નહીં. ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ ઇસ્લામાબાદમાં બેઠેલા રાજદ્વારીઓ માટે ચીનનો આ ‘હિડન રોલ’ સૌથી મોટું જોખમ છે.
ચીનનું વલણ ‘સાવચેત અને જટિલ’ છે. તે એક તરફ શાંતિદૂત તરીકે દેખાવા માંગે છે, તો બીજી તરફ ઈરાન જેવા તેના વ્યૂહાત્મક સાથીદારને નબળો પડવા દેવા માંગતું નથી. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે આ માત્ર ઈરાન સાથેનું યુદ્ધ નથી, પરંતુ ચીન સાથેના વૈશ્વિક પાવર સંઘર્ષનો એક ભાગ છે. આવનારા દિવસોમાં ચીનનો આગામી ડગલો મધ્ય પૂર્વના ભવિષ્યનો નિર્ણય કરશે.
