UPI પેમેન્ટ કરનારાઓ સાવધાન! હવે ₹10,000 થી વધુ મોકલતા પહેલા લાગશે એક કલાકની વાર, જાણો RBI નો નવો નિયમ
આજના સમયમાં ‘ઇન્સ્ટન્ટ પેમેન્ટ’ આપણી જીવનશૈલીનો એક અભિન્ન ભાગ બની ગયો છે. શાકભાજીવાળાથી લઈને મોટા શોરૂમ સુધી, આપણે ફક્ત QR કોડ સ્કેન કરીએ છીએ અને પળવારમાં પૈસા ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે. પરંતુ આ ઝડપનો ફાયદો હવે ઓનલાઈન ઠગ પણ ઉઠાવી રહ્યા છે. વધતા જતા ડિજિટલ ફ્રોડને જોતા ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) હવે એક એવા પ્રસ્તાવ પર વિચાર કરી રહી છે, જેણે સુરક્ષા અને સુવિધા વચ્ચેની ચર્ચા ફરી છેડી દીધી છે.
RBI નો પ્રસ્તાવ છે કે ₹10,000 થી વધુના ડિજિટલ એકાઉન્ટ-ટુ-એકાઉન્ટ ટ્રાન્સફર પર એક કલાકનો વિલંબ (Lagged Credit) લાગુ કરવામાં આવે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ ‘એક કલાક’ના વિલંબ પાછળનું ગણિત શું છે અને તે આપણા બેંકિંગ અનુભવને કેવી રીતે બદલી શકે છે.
શા માટે જરૂરી છે આ ‘એક કલાક’નો વિલંબ?
તમને કદાચ પ્રશ્ન થતો હશે કે ડિજિટલ યુગમાં પાછા જવાની શું જરૂર છે? આનો જવાબ ડરામણા આંકડાઓમાં છુપાયેલો છે. RBI ના જણાવ્યા અનુસાર, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ડિજિટલ ફ્રોડની રકમમાં 41 ગણો વધારો થયો છે અને આ આંકડો અંદાજે ₹23,000 કરોડ સુધી પહોંચી ગયો છે.
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે ₹10,000 થી ઉપરના ટ્રાન્ઝેક્શન ભલે કુલ ફ્રોડ કેસોના 45% હોય, પરંતુ જો આપણે રકમની વાત કરીએ તો તે કુલ ફ્રોડ રકમના 98.5% હિસ્સો ધરાવે છે.
પ્રસ્તાવ પાછળનો મુખ્ય તર્ક: જ્યારે પણ કોઈ વ્યક્તિ ફ્રોડનો શિકાર બને છે, ત્યારે તેને અહેસાસ થવામાં ઘણીવાર થોડી મિનિટો લાગી જાય છે. વર્તમાન સિસ્ટમમાં પૈસા તરત જ બીજા ખાતામાં જાય છે અને ત્યાંથી ગુનેગારો તેને ઉપાડી લે છે. જો 1 કલાકનો વિલંબ લાગુ થાય તો:
-
નાણાં મોકલનારને એક ‘વિન્ડો’ મળશે, જેમાં તે શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શનને ઓળખીને તેને કેન્સલ કરી શકશે.
-
બેંક અને તપાસ એજન્સીઓને પૈસા બ્લોક કરવા માટે પૂરતો સમય મળી જશે.
UPI ની ‘ઇન્સ્ટન્ટ’ ઓળખ પર તોળાઈ રહેલું જોખમ
UPI (Unified Payments Interface) ની સફળતાનું સૌથી મોટું રહસ્ય તેની ઝડપ છે. બેંકર્સ અને નિષ્ણાતો વચ્ચે સૌથી મોટી ચિંતા એ જ છે કે શું આ ‘રુકાવટ’ થી UPI તેની ચમક ગુમાવશે? નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સુરક્ષા માટે ‘સ્માર્ટ ફ્રિકશન’ જરૂરી છે. એટલે કે, જો થોડી અસુવિધા કોઈની આજીવનની કમાણી બચાવી શકતી હોય, તો તે સમાધાન ખોટું નથી. શક્ય છે કે આ નિયમ માત્ર ‘અજાણ્યા’ અથવા જેની સાથે અગાઉ ક્યારેય લેવડ-દેવડ નથી થઈ તેવા ખાતાઓમાં મોટા ટ્રાન્ઝેક્શન માટે જ લાગુ કરવામાં આવે.
બેંકો સામે ‘આઈટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર’નો પડકાર
ભારતમાં હાલમાં દરરોજ અંદાજે 80 થી 85 કરોડ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન થાય છે. જો આટલી મોટી સંખ્યાનો એક નાનો હિસ્સો પણ સિસ્ટમમાં 1 કલાક માટે ‘હોલ્ડ’ પર રાખવો પડે, તો બેંકોએ તેમના સર્વર અને ડેટા સ્ટોરેજ ક્ષમતામાં મોટો વધારો કરવો પડશે. તેનાથી બેંકોના ખર્ચમાં પણ મોટો વધારો થશે.
RBI નો આ પ્રસ્તાવ હાલમાં સૂચનોના તબક્કામાં છે. બેંકો અને ટેક કંપનીઓની પ્રતિક્રિયા મિશ્ર છે. સુરક્ષા અને ઝડપ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ સમયની માંગ છે. શક્ય છે કે ભવિષ્યમાં આપણને એક ‘મધ્યમ માર્ગ’ જોવા મળે, જે સુરક્ષા પણ આપે અને સામાન્ય માણસની સુવિધામાં પણ કોઈ મોટો અવરોધ ન આવે.
