ગુજરાતમાં ‘કેસરીયો સપાટો’: ૩૦૦થી વધુ બેઠકો પર મતદાન પહેલા જ ભાજપનો વિજય, લોકશાહીમાં વિપક્ષી શૂન્યાવકાશની ચિંતા?
સામાન્ય રીતે ચૂંટણી એટલે પ્રચારની ધાંધલ-ધમાલ, લાઉડસ્પીકરનો ઘોંઘાટ અને ઉમેદવારો વચ્ચેની રસાકસી. પરંતુ ગુજરાતમાં આ વખતે દ્રશ્ય કંઈક જુદું જ છે. સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીમાં હજુ મતદાન પ્રક્રિયા શરૂ થાય તે પહેલા જ ભારતીય જનતા પાર્ટીએ ૩૦૦થી વધુ બેઠકો પર કબજો જમાવી લીધો છે. ઉમેદવારી ફોર્મ ખેંચવાની પ્રક્રિયાના અંતે જે આંકડા સામે આવ્યા છે, તેણે રાજકીય પંડિતોને પણ વિચારતા કરી દીધા છે. શું આ ભાજપના ‘પેજ કમિટી’ મોડેલની જીત છે કે પછી વિપક્ષની ‘શરણાગતિ’?
રેકોર્ડબ્રેક બિનહરીફ વિજય: ૨૦૨૧નો ઈતિહાસ ભૂંસાયો
વર્ષ ૨૦૨૧ની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીમાં ૨૨૧ બેઠકો બિનહરીફ થઈ હતી, જે તે સમયે એક મોટો આંકડો ગણાતો હતો. પરંતુ આ વખતે ભાજપે પોતાની જ જીતનો રેકોર્ડ તોડી નાખ્યો છે. ૩૦૦થી વધુ બેઠકો પર કોઈ હરીફ ન હોવો અથવા વિપક્ષી ઉમેદવારોએ ફોર્મ પરત ખેંચી લેવા એ સાબિત કરે છે કે ગુજરાતમાં ભાજપનું સંગઠન આજે એવા સ્તરે પહોંચ્યું છે જ્યાં તેની સામે લડવા માટે વિપક્ષ પાસે પૂરતા ઉમેદવારો પણ નથી.
આ વિજયનો મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રભાવ એ છે કે બાકીની બેઠકો પર જ્યાં મતદાન થવાનું છે, ત્યાંના મતદારો અને કાર્યકરોમાં પણ ‘ભાજપ જ જીતશે’ તેવો એક માહોલ અત્યારથી જ સર્જાઈ ગયો છે.
નગરપાલિકાઓમાં ભાજપનું એકચક્રી શાસન
રાજ્યની ૮૪ નગરપાલિકાઓમાંથી ૪ નગરપાલિકાઓમાં તો ભાજપે ચૂંટણી પહેલા જ સત્તાનું શિખર સર કરી લીધું છે. આ ચાર પાલિકાઓમાં વિરોધ પક્ષનો સદંતર સફાયો થઈ ગયો છે:
૧. ગણદેવી (દક્ષિણ ગુજરાત): સહકારી ક્ષેત્રના ગઢમાં ભાજપે પોતાની પકડ મજબૂત કરી છે.
૨. કડી (ઉત્તર ગુજરાત): વેપાર અને ઉદ્યોગના કેન્દ્રમાં ભાજપનો દબદબો કાયમ રહ્યો છે.
૩. ઊંઝા (ઉત્તર ગુજરાત): એશિયાના સૌથી મોટા ગંજબજાર તરીકે જાણીતા ઊંઝામાં પણ કેસરીયો લહેરાયો છે.
૪. શહેરા (મધ્ય ગુજરાત): પંચમહાલ જિલ્લાના આ વિસ્તારમાં ભાજપની રણનીતિ સામે વિપક્ષ લાચાર જણાયો છે.
આ બેઠકો પર મળેલી સ્પષ્ટ બહુમતી એ દર્શાવે છે કે શહેરી અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં ભાજપની કેડર કેટલી સજ્જ છે.
આંકડાકીય વિભાજન: ગ્રામીણથી શહેરી સ્તર સુધીની પકડ
બિનહરીફ થયેલી ૩૦૦થી વધુ બેઠકોનું વિશ્લેષણ કરીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે ભાજપ માત્ર શહેરોમાં જ નહીં, પણ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પણ એટલો જ પ્રભાવશાળી છે:
નગરપાલિકા: ૧૭૮ બેઠકો (સૌથી વધુ અસરકારક પકડ)
તાલુકા પંચાયત: ૯૦ બેઠકો (ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વિપક્ષનો નબળો દેખાવ)
મહાનગરપાલિકા: ૨૦ બેઠકો
જિલ્લા પંચાયત: ૨૦ બેઠકો
આ પૃથ્થકરણ બતાવે છે કે ખાસ કરીને નગરપાલિકા સ્તરે વિપક્ષી સંગઠન સાવ પડી ભાંગ્યું છે.
લોકશાહી માટે મજબૂતી કે ચેતવણી?
આ ઘટનાક્રમના બે પાસાં છે. ભાજપના સમર્થકો માને છે કે આ ‘વિકાસવાદ’ની જીત છે અને જનતાનો પક્ષ પરનો અતૂટ વિશ્વાસ છે. તેમના મતે, બિનહરીફ વિજયથી ચૂંટણી ખર્ચ બચે છે અને ગામડાઓ કે શહેરોમાં જૂથવાદ ઓછો થાય છે.
બીજી તરફ, રાજકીય વિશ્લેષકો તેને ‘લોકશાહી માટે રેડ સિગ્નલ’ ગણાવે છે. જો ચૂંટણીમાં સ્પર્ધા જ ન રહે, તો શાસક પક્ષ પર અંકુશ રાખનારું કોઈ રહેતું નથી. વિપક્ષી ઉમેદવારોના અભાવનું મુખ્ય કારણ તેમની ‘સંગઠનાત્મક શિથિલતા’ છે. કોંગ્રેસ અને આમ આદમી પાર્ટી જેવા પક્ષો જમીની સ્તરે કાર્યકરોને એકઠા કરવામાં ને તેમને ચૂંટણી લડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હોય તેવું આ ચિત્ર પરથી સ્પષ્ટ જણાય છે.
