દહીં કે યોગર્ટ? જાણો આ બંને વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત અને સ્વાસ્થ્ય માટે શું છે શ્રેષ્ઠ
આપણા ભારતીય રસોડામાં દહીં એક અનિવાર્ય હિસ્સો છે. ઉનાળો હોય કે શિયાળો, જમવાની થાળીમાં એક વાટકી દહીં હોય તો સ્વાદ બમણો થઈ જાય છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક સમયથી બજારમાં ‘યોગર્ટ’નું ચલણ પણ ખૂબ વધ્યું છે. ઘણા લોકો માને છે કે દહીં અને યોગર્ટ બંને એક જ છે, પણ વાસ્તવમાં આ બંને વચ્ચે ટેકનિકલ અને પોષણની દ્રષ્ટિએ મોટો તફાવત છે. આજે આપણે સમજીશું કે આ બંને કઈ રીતે અલગ પડે છે અને તમારા શરીર માટે કયું વધારે ગુણકારી છે.
બનાવવાની રીતમાં રહેલો તફાવત
દહીં અને યોગર્ટ બંને દૂધમાંથી જ બને છે, પરંતુ તેમને બનાવવાની પ્રક્રિયા તદ્દન અલગ હોય છે.
દહીં (Curd): દહીં એ પરંપરાગત રીતે ઘરે બનાવવામાં આવતી વસ્તુ છે. દૂધને ગરમ કરી તેમાં થોડું જૂનું દહીં (મેળવણ) ઉમેરીને 6 થી 8 કલાક માટે સ્થિર રાખવામાં આવે છે. તેમાં કુદરતી રીતે ‘લેક્ટોબેસિલસ’ નામના બેક્ટેરિયા હોય છે જે દૂધને જમાવે છે.
યોગર્ટ (Yogurt): યોગર્ટ એ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે છે. તેને બનાવવા માટે દૂધમાં ખાસ પ્રકારના બેક્ટેરિયાના ‘સ્ટાર્ટર કલ્ચર’ (જેમ કે Lactobacillus bulgaricus અને Streptococcus thermophilus) ઉમેરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા ચોક્કસ તાપમાન અને નિયંત્રિત વાતાવરણમાં કરવામાં આવે છે.
બેક્ટેરિયા અને પ્રોબાયોટિક્સનું વિજ્ઞાન
આ બંને વચ્ચેનો સૌથી મોટો તફાવત તેમાં રહેલા બેક્ટેરિયાના પ્રકારમાં છે.
દહીંમાં રહેલા બેક્ટેરિયા દરેક ઘરે અલગ હોઈ શકે છે, કારણ કે મેળવણ બદલાય તેમ બેક્ટેરિયાની પ્રજાતિ પણ બદલાય છે. ઘણીવાર દહીંમાં રહેલા બેક્ટેરિયા આપણા પેટ સુધી પહોંચતા પહેલા જ નાશ પામે છે. બીજી તરફ, યોગર્ટમાં બેક્ટેરિયાનું પ્રમાણ અને તેની ગુણવત્તા નિશ્ચિત (Standardized) હોય છે. યોગર્ટને સાચા અર્થમાં ‘પ્રોબાયોટિક’ ફૂડ માનવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં ઉમેરવામાં આવેલા બેક્ટેરિયા જીવંત અવસ્થામાં આપણા આંતરડા સુધી પહોંચી પાચનતંત્રને મજબૂત બનાવે છે.
સ્વાદ અને બનાવટ (Texture)
તમે નોંધ્યું હશે કે દહીં અને યોગર્ટના દેખાવમાં પણ ફરક હોય છે. દહીં થોડું પ્રવાહી અને નરમ હોય છે, જેનો સ્વાદ સમય જતાં વધુ ખાટો થઈ શકે છે. જ્યારે યોગર્ટ એકદમ સુંવાળું (Smooth) અને ઘટ્ટ હોય છે. બજારમાં યોગર્ટ વિવિધ ફ્લેવર્સમાં પણ ઉપલબ્ધ હોય છે, જેમ કે મેંગો, સ્ટ્રોબેરી કે બ્લુબેરી, જ્યારે દહીં સામાન્ય રીતે કુદરતી સ્વાદમાં જ લેવાય છે.
પૌષ્ટિક તત્વોની સરખામણી
પોષણની દ્રષ્ટિએ બંનેના પોતાના ફાયદા છે:
પ્રોટીન: જો આપણે ગ્રીક યોગર્ટની વાત કરીએ, તો તેમાં સાદા દહીં કરતા બમણું પ્રોટીન હોય છે. જે લોકો જિમ જાય છે અથવા મસલ્સ બનાવવા માંગે છે તેમના માટે યોગર્ટ વધુ સારું છે.
કેલ્શિયમ: હાડકાંની મજબૂતી માટે બંને શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે બંનેમાં કેલ્શિયમ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે.
લેક્ટોઝ ઈન્ટોલરન્સ: જે લોકોને દૂધ પચવામાં તકલીફ થાય છે (Lactose Intolerance), તેમના માટે યોગર્ટ વધુ અનુકૂળ રહે છે. કારણ કે યોગર્ટ બનાવતી વખતે બેક્ટેરિયા દૂધની શર્કરાને તોડી નાખે છે, જેથી તે સરળતાથી પચી જાય છે.
સ્વાસ્થ્ય માટે કયું વધારે ફાયદાકારક?
હવે પ્રશ્ન એ થાય કે રોજિંદા આહારમાં શું લેવું જોઈએ? આનો જવાબ તમારી જરૂરિયાત પર નિર્ભર છે.
રોજિંદા ઘરગથ્થુ વપરાશ માટે: જો તમે સાદું અને કુદરતી ભોજન પસંદ કરો છો, તો ઘરનું બનાવેલું તાજું દહીં સર્વોત્તમ છે. તે પાચનમાં મદદ કરે છે અને ગરમીમાં શરીરને ઠંડક આપે છે.
વધારે પ્રોટીન માટે: જો તમે ડાયેટ પર છો અને પ્રોટીનનું પ્રમાણ વધારવા માંગો છો, તો ગ્રીક યોગર્ટ તમારી પસંદગી હોવી જોઈએ.
ગટ હેલ્થ (Gut Health) માટે: જેમને વારંવાર પાચનની સમસ્યા રહેતી હોય તેમણે યોગર્ટનું સેવન કરવું જોઈએ, કારણ કે તેના બેક્ટેરિયા આંતરડા માટે વધુ સક્રિય રીતે કામ કરે છે.
સાવધાની રાખવી જરૂરી
બજારમાં મળતા ‘ફ્લેવર્ડ યોગર્ટ’ (Flavored Yogurt) થી સાવધ રહેવું જોઈએ. તેમાં સ્વાદ વધારવા માટે ખાંડ અને પ્રિઝર્વેટિવ્સ ઉમેરવામાં આવે છે, જે સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક હોઈ શકે છે. હંમેશા ‘પ્લેન યોગર્ટ’ લેવાનો આગ્રહ રાખવો અને તેમાં ઘરે ફળો ઉમેરીને હેલ્ધી ડેઝર્ટ બનાવી શકાય છે.
