અમેરિકા-ઈરાન ટકરાવથી હલબલી ગયું એનર્જી માર્કેટ; તમારા ખિસ્સા પર પડશે સીધી અસર, જાણો ક્રૂડ ઓઈલનું નવું ગણિત
વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા જે ઈંધણ પર ટકેલી છે, તે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં આ દિવસોમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળી રહ્યો છે. વૈશ્વિક ઉર્જા બજાર એક એવા વળાંક પર ઉભું છે જ્યાં ‘સપ્લાય અને ડિમાન્ડ’ના જૂના નિયમો પાછળ રહી ગયા છે અને ‘જીઓ-પોલિટિક્સ’ (ભૂ-રાજનીતિ) સૌથી મોટો ખેલાડી બનીને ઉભરી છે. આ તમામ હલચલનું કેન્દ્ર છે— હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz). વિશ્વનો સૌથી મહત્વનો ઓઈલ ટ્રાન્ઝિટ રૂટ ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવનો અખાડો બની ગયો છે, જેની સીધી અસર આપણા ખિસ્સા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડી રહી છે.
હોર્મુઝનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ અને વર્તમાન કટોકટી
વ્યૂહાત્મક રીતે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વિશ્વનો સૌથી સંવેદનશીલ વિસ્તાર છે. વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાનો લગભગ 20 ટકા હિસ્સો આ સાંકડા માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે આવેલી આ સામુદ્રધુની ખાડી દેશોના તેલ ઉત્પાદકોને વિશ્વના બાકીના ભાગો સાથે જોડે છે. આ જ કારણ છે કે અહીં થતી નાની સૈન્ય પ્રવૃત્તિ કે કોઈ રાજકીય નિવેદન પણ બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) અને વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ (WTI) ના ભાવમાં આગ લગાડી દે છે.
વર્તમાન કટોકટીનું મુખ્ય કારણ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતો તણાવ છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ઈરાન દ્વારા વારંવાર આ માર્ગ બંધ કરવાની અને ખોલવાની ચેતવણીઓએ શિપિંગ કંપનીઓ અને તેલ વેપારીઓની ઊંઘ હરામ કરી દીધી છે. તણાવ ત્યારે વધુ વધી ગયો જ્યારે સોમવારે એવા સમાચાર આવ્યા કે અમેરિકી વહીવટીતંત્રે ઈરાનના ધ્વજવાળા એક માલવાહક જહાજને પોતાના કબજામાં લઈ લીધું છે. જવાબમાં ઈરાને હોર્મુઝને વ્યાપારી જહાજો માટે ફરીથી બંધ કરવાની અને શંકાસ્પદ જહાજોને નિશાન બનાવવાની ધમકી આપી છે.
કિંમતોમાં વધઘટ: $80 થી $150 સુધીની સફર
હોર્મુઝની સ્થિતિએ તેલ બજારને રોલર-કોસ્ટર રાઈડ પર બેસાડી દીધું છે. છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં આપણે કિંમતોમાં એવી અસ્થિરતા જોઈ છે જે સામાન્ય રીતે દાયકાઓમાં એકવાર આવે છે:
-
ભારે ઘટાડો: જ્યારે વચ્ચે યુદ્ધવિરામના સંકેતો મળ્યા અને ઈરાને થોડા સમય માટે માર્ગ ખોલ્યો, ત્યારે બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ ઘટીને $90 ની નજીક આવી ગયા અને અમેરિકન બેન્ચમાર્ક WTI $80 ના સ્તર પર પહોંચી ગયો.
-
ઐતિહાસિક ઉછાળો: તેનાથી વિપરીત, જ્યારે તણાવ ચરમસીમા પર હતો અને સપ્લાય સંપૂર્ણપણે બંધ થવાનો ખતરો પેદા થયો, ત્યારે ફિઝિકલ માર્કેટમાં તેલના ભાવ $150 પ્રતિ બેરલ ના જાદુઈ આંકડાની નજીક પહોંચી ગયા હતા.
આ ડેટા સાબિત કરે છે કે બજાર હવે માત્ર એ વાત પર નથી ચાલતું કે કેટલું તેલ પાઈપલાઈનમાં છે, પરંતુ એ વાત પર ચાલે છે કે ખાડીમાંથી આગામી ‘હેડલાઈન’ શું આવવાની છે.
રિસ્ક પ્રીમિયમની વાપસી અને સપ્લાય ચેઈન પર અસર
એનર્જી માર્કેટ માત્ર વર્તમાનને નથી જોતું, તે ભવિષ્યના જોખમોને આજની કિંમતોમાં જોડી દે છે. આને જ નિષ્ણાતો ‘રિસ્ક પ્રીમિયમ’ કહે છે. હોર્મુઝ કટોકટીએ આ પ્રીમિયમ ફરીથી વધારી દીધું છે.
-
શિપિંગ ખર્ચમાં વધારો: તણાવને કારણે વીમા કંપનીઓએ જહાજોના પ્રીમિયમ વધારી દીધા છે.
-
માર્ગમાં ફેરફાર: ઘણી કંપનીઓ હવે સુરક્ષિત અનુભવતી નથી, જેના કારણે તેઓ લાંબા અને મોંઘા વૈકલ્પિક માર્ગો પસંદ કરી રહી છે.
-
લોજિસ્ટિક વિલંબ: આ તમામ કારણોસર ક્રૂડ ઓઈલનો ખર્ચ તેની મૂળ ઉત્પાદન કિંમત કરતા ઘણો ઉપર નીકળી ગયો છે.
ભલે આવતીકાલે સપ્લાય સામાન્ય થઈ જાય, પરંતુ વેપારીઓના મનમાં બેઠેલો ‘અનિશ્ચિતતાનો ડર’ કિંમતોને જલ્દી નીચે આવવા દેશે નહીં.
Brent વિરુદ્ધ WTI: બંને બેન્ચમાર્ક પર કેમ અસર પડી?
ઘણીવાર લોકો વિચારે છે કે જો કટોકટી પશ્ચિમ એશિયામાં છે, તો અમેરિકન તેલ (WTI) કેમ મોંઘું થઈ રહ્યું છે? તે સમજવું જરૂરી છે:
-
બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude): તે સીધી રીતે સમુદ્રી માર્ગો અને ખાડીના સપ્લાય સાથે જોડાયેલું છે. તેથી હોર્મુઝમાં કોઈ પણ અવરોધ સૌથી પહેલા બ્રેન્ટના ભાવને ઉપર લઈ જાય છે.
-
WTI (West Texas Intermediate): જોકે આ અમેરિકામાં ઉત્પાદિત થાય છે, પરંતુ જ્યારે વૈશ્વિક બજારમાં તેલની અછત હોય છે, ત્યારે વિશ્વની નજર અમેરિકન નિકાસ પર ટકેલી હોય છે. માંગ વધવાને કારણે WTI પણ બ્રેન્ટની પાછળ-પાછળ દોડવા લાગે છે.
રાજકીય અનિશ્ચિતતા: મુત્સદ્દીગીરીની નિષ્ફળતા
તાજેતરના ઝટકા માત્ર ભૌતિક અવરોધોને કારણે નથી, પરંતુ ઈરાનની અંદર ચાલી રહેલા રાજકીય વિભાજન અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુત્સદ્દીગીરીની નિષ્ફળતાને કારણે પણ છે. ઈરાન તરફથી આવતા વિરોધાભાસી સંકેતોએ બજારનો ભરોસો તોડી દીધો છે. આને હવે ‘હેડલાઇન ડ્રિવન પ્રાઇસિંગ’ કહેવામાં આવે છે. એટલે કે સવારના એક સમાચાર ભાવમાં $5 વધારી શકે છે અને સાંજનું એક ખંડન તેને $7 નીચે પાડી શકે છે.
