શા માટે અટકી પડી અમેરિકા-ઈરાન વાટાઘાટો? ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ અમેરિકી ‘દંભ’ પર ઉઠાવ્યા સવાલ
જ્યારે આખું વિશ્વ ૨૦૨૬ના એપ્રિલ મહિનામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ શાંતિ કરારની અપેક્ષા રાખી રહ્યું હતું, ત્યારે ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને સોશિયલ મીડિયા પર કરેલી એક પોસ્ટથી વાતાવરણ ફરી ગરમાયું છે. પાકિસ્તાનના ઇસ્લામાબાદમાં યોજાનારી મહત્વની બેઠક મુલતવી રાખવામાં આવી છે. આ મડાગાંઠ માટે ઈરાને સીધો જ અમેરિકાની સૈન્ય કાર્યવાહી અને તેના ‘દંભી’ વલણને જવાબદાર ઠેરવ્યું છે.
વાટાઘાટો નિષ્ફળ જવાના ત્રણ કારણો: ઈરાની દ્રષ્ટિકોણ
રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયાને તેમના નિવેદનમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વાટાઘાટો માત્ર વાતચીતથી નથી થતી, તેના માટે અનુકૂળ વાતાવરણ જરૂરી છે. તેમણે ત્રણ મુદ્દાઓ પર ભાર મૂક્યો: ૧. વચનોનું ઉલ્લંઘન: ઈરાનનો આરોપ છે કે અગાઉની વાતચીતમાં જે સંમતિ સધાઈ હતી, અમેરિકાએ તેનું પાલન કર્યું નથી. ૨. નૌકાદળની નાકાબંધી: ઈરાની બંદરો પર યુએસ નેવી દ્વારા સતત કરવામાં આવી રહેલી નાકાબંધી ઈરાનના અર્થતંત્ર પર સીધો પ્રહાર છે. પેઝેશ્કિયાનના મતે, “એક બાજુ તમે ગળે ટૂંપો આપો છો અને બીજી બાજુ વાતચીતનો હાથ લંબાવો છો, જે સ્વીકાર્ય નથી.” ૩. સતત ધમકીઓ: વ્હાઇટ હાઉસ તરફથી આવતા ઉશ્કેરણીજનક નિવેદનો સકારાત્મક પ્રગતિમાં અવરોધ ઊભો કરી રહ્યા છે.
પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થી અને ટ્રમ્પની ભૂમિકા
પાકિસ્તાન આ બંને દેશો વચ્ચે મધ્યસ્થી તરીકેની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પાકિસ્તાનની વિનંતીને માન આપીને હાલ પૂરતો યુદ્ધવિરામ લંબાવ્યો છે, જેથી ઈરાનને એક સંયુક્ત પ્રસ્તાવ તૈયાર કરવા માટે સમય મળે. જોકે, ટ્રમ્પે આ વખતે અત્યંત સાવધ વલણ અપનાવ્યું છે. વ્હાઇટ હાઉસના પ્રેસ સેક્રેટરી કેરોલિન લેવિટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રાષ્ટ્રપતિએ કોઈ ચોક્કસ ‘ડેડલાઈન’ (સમયમર્યાદા) નક્કી કરી નથી. ટ્રમ્પ પોતે પરિસ્થિતિનું અવલોકન કરી રહ્યા છે અને અંતિમ નિર્ણય લેશે.
યુદ્ધવિરામ વચ્ચે પણ ‘શિપિંગ વોર’
કાગળ પર ભલે યુદ્ધવિરામ હોય, પરંતુ દરિયામાં સ્થિતિ અલગ છે. ઈરાને હાલમાં ત્રણ જહાજો – MSC ફ્રાન્સેસ્કા, એપામિનોન્ડાસ અને યુફોરિયા – ને પોતાના કબજામાં લીધા છે. બીજી તરફ, ટ્રમ્પે તેમના સૈન્યને સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં નાકાબંધી ચાલુ રાખવામાં આવે. ટ્રમ્પે ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર લખ્યું હતું કે, “અમારું સૈન્ય કોઈ પણ પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર છે.” આ વિરોધાભાસી સ્થિતિએ સમજૂતીના માર્ગને વધુ જટિલ બનાવી દીધો છે.
શું નાકાબંધી હટાવવાથી રસ્તો સાફ થશે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ઈરાનના રાજદૂત અમીર-સઈદ ઈરાવાનીએ એક આશાવાદ વ્યક્ત કર્યો છે. તેમણે સંકેત આપ્યો છે કે જો અમેરિકા ઈરાની બંદરો પરથી નાકાબંધી હટાવવાની સદભાવના બતાવે, તો ઇસ્લામાબાદમાં આગામી રાઉન્ડની વાતચીત તુરંત શરૂ થઈ શકે છે. ઈરાન અત્યારે આર્થિક રીતે દબાણમાં છે, પરંતુ તે પોતાની સાર્વભૌમત્વ સાથે સમજૂતી કરવા તૈયાર નથી.
ઈરાન-અમેરિકા સંબંધો અત્યારે ‘વાતચીત અને વિવાદ’ ના બે છેડા વચ્ચે લટકેલા છે. રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયાનનું નિવેદન કે “દુનિયા જોઈ રહી છે” તે એ બાબતનો સંકેત છે કે ઈરાન હવે આ મુદ્દાને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર વધુ ભારપૂર્વક ઉઠાવવા માંગે છે. જ્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તેમની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ નીતિ હેઠળ ઈરાનને નમાવવા માટે નાકાબંધીનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. જો બંને પક્ષો થોડી નરમાશ નહીં બતાવે, તો આ મડાગાંઠ કોઈ મોટા સૈન્ય સંઘર્ષમાં પરિણમી શકે છે.
