ભારત-નેપાળ સરહદી વિવાદ: બાલેન શાહની મૌન સાધના અને મુત્સદ્દીગીરીનો નવો માર્ગ
છેલ્લા કેટલાક સમયથી ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સરહદી વિવાદના મુદ્દે જે ગરમાવો જોવા મળ્યો હતો, તેમાં હવે એક નવો વળાંક આવ્યો છે. નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન શાહ, જેઓ તેમના વિવાદાસ્પદ નિવેદનો માટે જાણીતા છે, તેઓ 31 મે પછી સરહદી વિવાદ અંગે સંપૂર્ણપણે શાંત થઈ ગયા છે. નેપાળની સંસદમાં તેમના પર નિવેદન આપવા માટે ભારે દબાણ હોવા છતાં, બાલેન શાહની આ ‘સાઇલેન્ટ મોડ’ રાજકીય વર્તુળોમાં અનેક તર્ક-વિતર્ક જગાવી રહી છે. બીજી તરફ, નેપાળની સત્તાધારી પાર્ટીએ હવે આ વિવાદને ઉકેલવા માટે સીધી વાતચીતનો માર્ગ પસંદ કર્યો છે, જે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં સુધારાની આશા જગાવે છે.
બાલેન શાહની મૌન અને સરકારનો બચાવ
વડાપ્રધાન બાલેન શાહ 31 મે બાદ સંસદમાં પણ જોવા મળ્યા નથી, જેના કારણે છેલ્લા ત્રણ દિવસથી સંસદની કાર્યવાહી ઠપ થઈ ગઈ છે. તેમના મૌન પાછળનું મુખ્ય કારણ તેમના અગાઉના નિવેદનો હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમણે એવો દાવો કર્યો હતો કે નેપાળે ભારતીય જમીન પર કબજો કર્યો છે, જેનાથી નેપાળમાં ભારે વિરોધ જાગ્યો હતો. આ નિવેદનનું નેપાળના વિદેશ મંત્રાલય અને સરકારના પ્રવક્તાએ સત્તાવાર રીતે ખંડન કર્યું છે. વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નેપાળે ભારતની કોઈપણ જમીન પર કબજો કર્યો નથી. આમ, વડાપ્રધાનના નિવેદનોને તેમની જ સરકાર દ્વારા ફગાવી દેવામાં આવ્યા છે, જે તેમની રાજકીય સ્થિતિને નબળી બનાવે છે.
રવિ લમિછાનેની દિલ્હી મુલાકાત: રાજદ્વારી પહેલ
જ્યારે નેપાળમાં બાલેન શાહના નિવેદનોને કારણે રાજકીય હોબાળો મચ્યો, ત્યારે તેમની પાર્ટીના અધ્યક્ષ રવિ લમિછાને તાત્કાલિક નવી દિલ્હી પહોંચ્યા હતા. દિલ્હીમાં લમિછાનેએ ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી, ગૃહ મંત્રી અમિત શાહ અને વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર સાથે મહત્વપૂર્ણ મુલાકાતો કરી હતી. આ મુલાકાતોમાં બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો અને સરહદી મુદ્દાઓ પર સકારાત્મક ચર્ચા થઈ હતી. સાંસદ દીપક બોહરાએ બીબીસી નેપાળીને આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં જણાવ્યું હતું કે, વડાપ્રધાન મોદીએ ‘નેબરહુડ ફર્સ્ટ’ (પડોશી પ્રથમ) નીતિ અંતર્ગત સંબંધોને મજબૂત કરવાની ખાતરી આપી છે. ભારતે નેપાળને વિવાદ ઉકેલવા માટે યોગ્ય પ્રસ્તાવ લાવવા જણાવ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે ભારત આ મુદ્દાને વાતચીત દ્વારા ઉકેલવા માંગે છે.
વિદેશ મંત્રીની દિલ્હી મુલાકાત અને ભવિષ્યની રણનીતિ
નેપાળના વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલ આગામી દિવસોમાં નવી દિલ્હીની મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. આ મુલાકાત દરમિયાન તેઓ ભારત સરકાર સાથે સરહદી વિવાદના કાયમી ઉકેલ માટે ચોક્કસ પ્રસ્તાવ રજૂ કરી શકે છે. નેપાળની સત્તાધારી પાર્ટીએ એવી માર્ગદર્શિકા નક્કી કરી છે કે વડાપ્રધાન આગામી એક વર્ષ સુધી વિદેશ પ્રવાસ કરી શકશે નહીં, તેથી વિદેશ મંત્રીનું આ મિશન બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં નવી ઊર્જા ફૂંકી શકે છે. ભારત અને નેપાળના ઈતિહાસમાં ઘણા સરહદી પ્રશ્નો ઉકેલાયા છે અને બાકી રહેલા પ્રશ્નો પણ પરસ્પર સમજૂતીથી ઉકેલી શકાય છે.
ત્રીજા પક્ષની એન્ટ્રી પર ભારતનું સ્પષ્ટ ‘વીટો’
વિવાદના મૂળમાં બાલેન શાહનું તે નિવેદન પણ હતું જેમાં તેમણે કહ્યું હતું કે, “નેપાળે સરહદી વિવાદ ઉકેલવા માટે બ્રિટન અને ચીનની મદદ માંગી છે.” આ નિવેદન પર ભારતે કડક વલણ અપનાવ્યું હતું. બ્રિટને પણ તરત જ પોતાને આ બાબતથી અલગ કરી લીધા હતા અને તેને ભારત-નેપાળ વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય મામલો ગણાવ્યો હતો. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે, “ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સરહદનો 98 ટકા મુદ્દો ઉકેલાઈ ગયો છે. માત્ર ગંડક નદીના માર્ગમાં પરિવર્તનને કારણે અમુક સ્થળોએ વિવાદ છે, જેને બંને પક્ષો વાતચીત દ્વારા ઉકેલી શકે છે.” ભારતે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે આ બાબતમાં કોઈપણ ત્રીજા પક્ષની એન્ટ્રી સ્વીકાર્ય નથી.
સંબંધોની નવી સવાર
ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના સંબંધો માત્ર સરહદ પર ટકેલા નથી, પરંતુ તે સાંસ્કૃતિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક રીતે પણ ઊંડા છે. રવિ લમિછાનેની દિલ્હી મુલાકાત અને ત્યારપછી વિદેશ મંત્રીની મુલાકાત એ સાબિત કરે છે કે નેપાળ હવે સમજદારીભર્યું વલણ અપનાવી રહ્યું છે. વડાપ્રધાન બાલેન શાહની શાંતિ અને સરકારના સક્રિય પ્રયાસો નેપાળના બદલાતા વલણનો સંકેત છે.
