અમેરિકા-ઈરાન તણાવ: ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ‘રેડ લાઇન’ અને મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધના જોખમો
મધ્ય પૂર્વના દેશોમાં હાલમાં જે પ્રકારની રાજકીય અને સૈન્ય હલચલ જોવા મળી રહી છે, તે વૈશ્વિક શાંતિ માટે ચિંતાનો વિષય છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના તાજેતરના નિવેદનો અને નીતિઓ પરથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે તેઓ ઈરાન સાથે કોઈ મોટા પાયે યુદ્ધમાં ઉતરવા માંગતા નથી. જોકે, આ રણનીતિ પાછળ એક સ્પષ્ટ ‘રેડ લાઇન’ પણ છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે ઈરાનને સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકી સૈનિકો સુરક્ષિત છે, ત્યાં સુધી નાના-મોટા તણાવ કે ઘર્ષણને સહન કરી શકાય છે, પરંતુ જો અમેરિકી સૈનિકોનું મોત થાય, તો પરિસ્થિતિ બદલાઈ જશે.
ટ્રમ્પની રણનીતિ: શું તે માત્ર સંયમ છે કે મજબૂરી?
અહેવાલ મુજબ, રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ મધ્ય પૂર્વમાં અન્ય એક લાંબા અને વિનાશક યુદ્ધમાં દેશને હોમવા માંગતા નથી. તેમની વ્યૂહરચના અત્યારે ‘સીમિત સહિષ્ણુતા’ની છે. તેઓ જાણે છે કે ઈરાન અને તેના સમર્થક જૂથો પ્રાદેશિક દેશો જેવા કે યુએઈ (UAE) અને કુવૈતને નિશાન બનાવી રહ્યા છે. તેમ છતાં, અમેરિકા અત્યારે સીધું યુદ્ધ કરવાને બદલે રાજદ્વારી માર્ગ અપનાવવા પર વધુ ભાર આપી રહ્યું છે. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે થોડા અઠવાડિયા કે મહિનાઓ સુધી ચાલી રહેલી છૂટીછવાઈ અથડામણોને સહન કરવી, સંપૂર્ણ ક્ષેત્રને યુદ્ધના મેદાનમાં ફેરવવા કરતાં વધુ વ્યવહારુ છે.
યુદ્ધવિરામ છતાં વધતી જતી હિંસા
8 એપ્રિલના રોજ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે એક યુદ્ધવિરામ સમજૂતી લાગુ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ આ સમજૂતી માત્ર કાગળ પર હોય તેવું લાગે છે. તાજેતરમાં કુવૈત ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ અને અમેરિકી સૈન્ય મથકો પર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલા થયા છે, જેમાં એક વ્યક્તિના મૃત્યુના સમાચાર પણ સામે આવ્યા છે. આ ઘટનાએ એ સાબિત કર્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચેનો અવિશ્વાસ કેટલો ઊંડો છે.
જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પને આ ‘યુદ્ધવિરામ’ વિશે પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે તેમણે ખૂબ જ સ્પષ્ટતાથી કહ્યું કે, “મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધવિરામનો અર્થ પૂર્ણ શાંતિ નથી, પરંતુ તેનો અર્થ હિંસાનું પ્રમાણ નીચું રાખવું એવો થાય છે.” તેમણે સ્વીકાર્યું કે હાલમાં સ્થિતિ નિયંત્રણ હેઠળ છે, પરંતુ તણાવના સ્તર સતત બદલાતા રહે છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને પરમાણુ મુદ્દા પર અવરોધ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો મુખ્ય વિવાદ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ) અને ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર કેન્દ્રિત છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન તેના સંવર્ધિત યુરેનિયમનો ભંડાર નષ્ટ કરે અને પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે બંધ કરે. બીજી તરફ, ઈરાન આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવાની માંગ પર અડગ છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકા તેની અસ્કયામતો પરથી પ્રતિબંધો નહીં હટાવે, ત્યાં સુધી કોઈ પણ પ્રકારની પરમાણુ સમજૂતી શક્ય નથી.
રાજદ્વારી મડાગાંઠ અને સંભવિત સમજૂતી
ટ્રમ્પ પ્રશાસન એક એવા ‘મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ’ (MoU) પર કામ કરી રહ્યું છે, જે આગામી 60 દિવસો માટેની વાતચીતનો માળખો નક્કી કરી શકે. જોકે, તાજેતરમાં ટ્રમ્પે ઈરાનના નવા પ્રસ્તાવને ફગાવી દીધો છે, જે દર્શાવે છે કે અમેરિકા અત્યારે ઈરાનને કોઈપણ પ્રકારની આર્થિક રાહત આપવાના મૂડમાં નથી, જ્યાં સુધી ઈરાન નક્કર અને મોટી રિયાયતો ન આપે.
આખા મામલાનું વિશ્લેષણ કરતા સમજાય છે કે:
સૈન્ય મર્યાદા: અમેરિકા સીધું યુદ્ધ ટાળવા માંગે છે, કારણ કે તેનાથી વૈશ્વિક તેલ બજાર અને અર્થતંત્ર પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.
ઈરાનનો દબદબો: ઈરાન પરોક્ષ રીતે પોતાના પ્રોક્સી સૈનિકો દ્વારા અમેરિકાના મિત્ર દેશોને ડરાવીને પોતાની શરતો મનાવવા માંગે છે.
નિર્ણાયક તબક્કો: આ અઠવાડિયે થનારી વાતચીત બંને દેશોના ભવિષ્ય માટે અત્યંત મહત્વની સાબિત થઈ શકે છે.
