ફૂડ પોઇઝનિંગથી સાવધ: દેખાવમાં સારો લાગતો ખોરાક પણ હોઈ શકે છે ઝેરી, જાણો ડૉક્ટરની સલાહ.
ઉનાળાની શરૂઆત થતા જ ગુજરાતમાં ગરમીનો પારો ૪૫ ડિગ્રીને પાર કરી રહ્યો છે. આ કાળઝાળ ગરમીમાં માત્ર પરસેવો અને થાક જ નહીં, પરંતુ પેટના ચેપ અને પાચનતંત્રની બીમારીઓ પણ ઘરે-ઘરે જોવા મળી રહી છે. ઘણા લોકો તેને સામાન્ય ‘લૂ’ માનીને અવગણના કરે છે, પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે ઉનાળામાં થતું ફૂડ પોઇઝનિંગ જીવલેણ પણ સાબિત થઈ શકે છે.
એપ્રિલ અને મે મહિનાની ગરમી ગુજરાતમાં અસહ્ય બની રહી છે. અમદાવાદ, રાજકોટ અને સુરત જેવા શહેરોમાં તાપમાન ૪૪ થી ૪૫ ડિગ્રીની આસપાસ ભ્રમણ કરી રહ્યું છે. આ ગરમીમાં આપણે ઠંડા પીણાં અને બહારના ખોરાક તરફ વધુ આકર્ષાઈએ છીએ, જે ઘણીવાર હોસ્પિટલના ખાટલા સુધી પહોંચાડે છે. પેટમાં દુખાવો, સતત ઉલટી અને ઝાડા એ ઉનાળાના સૌથી સામાન્ય લક્ષણો છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘ગેસ્ટ્રોએન્ટેરાઇટિસ’ અથવા સામાન્ય ભાષામાં ‘ફૂડ પોઇઝનિંગ’ કહેવામાં આવે છે.
તાપમાન અને બેક્ટેરિયાનું જોડાણ: ડૉ. આકાશ ચૌધરીનું વિશ્લેષણ
કેર હોસ્પિટલના ક્લિનિકલ ડિરેક્ટર અને સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. આકાશ ચૌધરીના જણાવ્યા અનુસાર, ઉનાળામાં પેટના ચેપ વધવાનું મુખ્ય કારણ બેક્ટેરિયાના વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ છે. જ્યારે તાપમાન ૩૦ ડિગ્રીથી ઉપર જાય છે, ત્યારે ખોરાકમાં રહેલા ‘સાલ્મોનેલા’ અને ‘ઈ-કોલી’ જેવા બેક્ટેરિયા અત્યંત ઝડપથી ગુણાકાર કરે છે.
ઘણીવાર આપણે સવારે રાંધેલું ભોજન બપોરે ખાઈએ છીએ. જો આ ભોજન યોગ્ય રીતે ફ્રીજમાં રાખવામાં ન આવ્યું હોય, તો માત્ર ૨ થી ૩ કલાકમાં તેમાં સૂક્ષ્મજીવાણુઓ ખતરનાક સ્તરે વધી જાય છે. ડૉ. ચૌધરી ઉમેરે છે કે, “ક્યારેક ખોરાક બગડ્યો હોય તેવી ગંધ નથી આવતી કે તેનો દેખાવ પણ બદલાતો નથી, છતાં તે ઝેરી બની ચૂક્યો હોય છે. રસોઈ બનાવ્યા પછી અને તેને ખાવા વચ્ચેનો સમય જેટલો લાંબો, જોખમ એટલું જ વધુ.”
અસલી ગુનેગાર: ખોરાક કે પાણી?
આપણે હંમેશા બહારની પાણીપુરી કે વડાપાઉં પર દોષ ઢોળીએ છીએ, પરંતુ ઘણીવાર અસલી ગુનેગાર પાણી હોય છે. ઉનાળામાં પાણીની અછતને કારણે ઘણી જગ્યાએ દૂષિત પાણીનો સપ્લાય વધી જાય છે.
-
બરફનો જોખમી ઉપયોગ: રસ્તા પર મળતા શેરડીના રસ કે ગોળામાં વપરાતો બરફ અશુદ્ધ પાણીમાંથી બનેલો હોઈ શકે છે. આ બરફ પેટના ગંભીર ચેપનું મૂળ કારણ છે.
-
કાચા શાકભાજી: સલાડમાં વપરાતા કાચા શાકભાજી જો ગંદા પાણીથી ધોયા હોય, તો તે સીધા જ બેક્ટેરિયાને શરીરમાં પ્રવેશ આપે છે.
-
સ્વચ્છતાનો અભાવ: બહારના ખાનપાનમાં જે વ્યક્તિ ભોજન પીરસે છે, તેના હાથની સ્વચ્છતા પણ એટલી જ મહત્વની છે. વાયરસ એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ગંદા હાથ દ્વારા ઝડપથી ફેલાય છે.
જીવનશૈલી અને પાચનતંત્ર પર ગરમીનો તણાવ
ઉનાળામાં આપણું શરીર પોતે જ ખૂબ તણાવમાં હોય છે. ગરમીને કારણે લોહીનું પરિભ્રમણ ચામડી તરફ વધુ રહે છે જેથી શરીર ઠંડુ રહી શકે, પરિણામે પાચનતંત્ર તરફ લોહીનો પ્રવાહ ઓછો થાય છે. આ કારણે ઉનાળામાં પાચન શક્તિ કુદરતી રીતે જ નબળી પડે છે.
-
ડિહાઇડ્રેશન: શરીરમાં પાણીની કમી પાચન રસને ઘટ્ટ બનાવે છે, જે કબજિયાત અથવા એસિડિટી નોતરે છે.
-
અનિયમિત ભોજન: ગરમીમાં ભૂખ ઓછી લાગે છે, તેથી લોકો ભોજન છોડી દે છે અને સીધું જ ભારે ભોજન લે છે, જે પેટમાં ખેંચાણ પેદા કરે છે.
ચેતવણીના ચિહ્નો: ક્યારે ડૉક્ટર પાસે જવું?
મોટાભાગના કિસ્સામાં પેટનો ચેપ ૨-૩ દિવસમાં હળવો ખોરાક અને ઓઆરએસ (ORS) લેવાથી મટી જાય છે. પરંતુ જો નીચેના લક્ષણો દેખાય તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો: ૧. સતત ૨૪ કલાકથી વધુ ઉલટી થવી. ૨. ૧૦૧ ડિગ્રીથી વધુ તાવ આવવો. ૩. મળમાં લોહી પડવું અથવા કાળો મળ આવવો. ૪. પેશાબ ઓછો આવવો અથવા મોં સાવ સુકાઈ જવું (ગંભીર ડિહાઇડ્રેશન). ૫. અતિશય નબળાઈને કારણે ચક્કર આવવા.
નિવારણના સોનેરી ઉપાયો
ઉનાળામાં હોસ્પિટલના આંટાફેરા ટાળવા હોય તો આટલું ચોક્કસ કરો:
-
તાજું ભોજન: હંમેશા રાંધ્યાના ૧ કલાકમાં ભોજન કરી લેવું. વધેલું ભોજન તરત જ ફ્રીજમાં મૂકવું.
-
ઉકાળેલું પાણી: પાણી હંમેશા ગાળેલું અથવા ઉકાળેલું પીવું. બહાર મુસાફરીમાં પોતાની બોટલ સાથે રાખવી.
-
ફળોની પસંદગી: કાપેલા ફળો બહારથી ખરીદવાને બદલે આખા ફળ લાવી ઘરે જ કાપીને તરત ખાવા.
-
હેન્ડ વોશ: જમતા પહેલા અને બહારથી આવ્યા પછી સાબુથી હાથ ધોવાની આદત રાખો.
૨૭ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના આ કાળઝાળ ઉનાળામાં તમારું સ્વાસ્થ્ય તમારા હાથમાં છે. ગરમી માત્ર બહાર નથી, તે તમારા ભોજન અને પાણીમાં પણ ફેરફાર લાવે છે. ડૉ. આકાશ ચૌધરીની આ સલાહ મુજબ જો આપણે ખોરાકની ગુણવત્તા અને સંગ્રહ કરવાની રીત બદલીએ, તો ચોક્કસપણે આ સીઝનનો આનંદ બીમાર પડ્યા વગર માણી શકાશે.
