ભારતની સાંસ્કૃતિક વિજય: અમેરિકાએ ૬૫૦ થી વધુ પ્રાચીન કલાકૃતિઓ પરત કરી, જાણો શું છે આ પ્રતિમાઓનો ઈતિહાસ
ભારતની પ્રાચીન સંસ્કૃતિ અને કલાની કિંમત દુનિયાભરમાં અમૂલ્ય છે. આ જ કારણ છે કે દાયકાઓથી આંતરરાષ્ટ્રીય તસ્કરી ટોળકીઓ ભારતની મૂર્તિઓ અને શિલાલેખોને નિશાન બનાવતી રહી છે. જોકે, ભારત સરકાર અને અમેરિકન એજન્સીઓના સંયુક્ત પ્રયાસોને કારણે આ વખતે ૬૫૭ કલાકૃતિઓ પરત મળી છે, જેની બજાર કિંમત અંદાજે ૧.૪ કરોડ અમેરિકી ડોલર (લગભગ ૧૧૭ કરોડ રૂપિયા) થી વધુ આંકવામાં આવી રહી છે.
તસ્કરી વિરોધી અભિયાનની મોટી સફળતા
ન્યૂયોર્કના મેનહટન ડિસ્ટ્રિક્ટ એટર્ની એલ્વિન બ્રેગ દ્વારા આ કલાકૃતિઓ પરત કરવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ તમામ વસ્તુઓ વર્ષો સુધી ચાલેલી તપાસ બાદ વિવિધ તસ્કરી ગીરોહો પાસેથી જપ્ત કરવામાં આવી હતી. આમાં કુખ્યાત તસ્કર સુભાષ કપૂર અને નેન્સી વીનર જેવા નેટવર્કનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ ભારતની શ્રદ્ધાને વિદેશમાં વેચવાનો કાળો કારોબાર કરતા હતા. ન્યૂયોર્કમાં ભારતીય વાણિજ્ય દૂતાવાસમાં યોજાયેલા એક વિશેષ કાર્યક્રમમાં આ વિરાસત ભારતને સોંપવામાં આવી હતી.
૨૦ લાખ ડોલરની કિંમતી ‘અવલોકિતેશ્વર’ની પ્રતિમા
આ લોટમાં સૌથી ખાસ આકર્ષણ ભગવાન અવલોકિતેશ્વરની કાંસ્ય પ્રતિમા છે. આ મૂર્તિની ગાથા ખૂબ જ રસપ્રદ અને આશ્ચર્યજનક છે:
નિર્માણ: આ પ્રતિમા છત્તીસગઢના રાયપુર પાસે આવેલા સીપુર (શિરપુર) ગામના કલાકાર દ્રોણાદિત્યએ બનાવી હતી.
ચોરીની કહાની: ૧૯૩૯માં લક્ષ્મણ મંદિર પાસેના ખોદકામમાં આ મૂર્તિ મળી આવી હતી અને ૧૯૫૨ સુધી તે રાયપુરના મહંત ઘાસીદાસ મ્યુઝિયમમાં સુરક્ષિત હતી.
તસ્કરી: મ્યુઝિયમમાંથી ચોરી થયા બાદ ૧૯૮૨ સુધીમાં તે ગેરકાયદેસર રીતે અમેરિકા પહોંચી ગઈ અને ૨૦૧૪માં એક ખાનગી કલેક્શનનો હિસ્સો બની. છેવટે ૨૦૨૫માં તેને શોધી કાઢીને જપ્ત કરવામાં આવી હતી.
નૃત્ય મુદ્રામાં ગણેશ અને બુદ્ધની પ્રતિમાઓ
બીજી મહત્વની કલાકૃતિ ભગવાન ગણેશની લાલ બલુઆ પથ્થરની પ્રતિમા છે. આ મૂર્તિ વર્ષ ૨૦૦૦માં મધ્યપ્રદેશના એક મંદિર લૂંટી લેવામાં આવી હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ફરતી ફરતી આ મૂર્તિ ન્યૂયોર્કની એક ગેલેરીમાં પહોંચી હતી. ૨૦૧૨માં તેને કોઈ વ્યક્તિએ ખરીદી લીધી હતી, જેણે હવે સ્વેચ્છાએ આ પ્રતિમા તપાસ એજન્સીને પરત કરી છે.
આ ઉપરાંત, અભય મુદ્રામાં ઊભેલા ભગવાન બુદ્ધની પ્રતિમા પણ પરત મળી છે. જોકે, આ પ્રતિમાના પગ અને તેની પાછળનું આભામંડળ અંશતઃ ક્ષતિગ્રસ્ત છે, તેમ છતાં તેની કિંમત ૭૫ લાખ ડોલર જેટલી હોવાનું મનાય છે.
કુખ્યાત તસ્કર સુભાષ કપૂરનું નેટવર્ક
આ સમગ્ર મામલામાં સુભાષ કપૂરનું નામ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. ૨૦૧૨માં તેની વિરુદ્ધ ધરપકડ વોરંટ જારી થયું હતું. ભારત સરકારના પ્રયાસોથી ૨૦૨૨માં તેને તસ્કરીના ગુનામાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યો હતો. અમેરિકા અને ભારતની તપાસ એજન્સીઓ અત્યારે તેના નેટવર્ક દ્વારા વિદેશ મોકલવામાં આવેલી અન્ય કલાકૃતિઓ શોધવા માટે સતત કામ કરી રહી છે.
આંકડા શું કહે છે?
અમેરિકાની ‘એન્ટિક્વિટીઝ ટ્રાફિકિંગ યુનિટ’ અત્યાર સુધીમાં દુનિયાભરની ૬,૨૦૦ થી વધુ સાંસ્કૃતિક ધરોહરો શોધી ચૂકી છે. જેમાંથી ૫,૯૦૦ થી વધુ વસ્તુઓ તો અત્યાર સુધીમાં ૩૬ અલગ-અલગ દેશોને પરત પણ કરી દેવામાં આવી છે. ભારત માટે આ માત્ર વસ્તુઓ પરત આવવાની વાત નથી, પણ આપણી આસ્થા અને ગૌરવશાળી ઈતિહાસના પુનઃસ્થાપનની ક્ષણ છે.
