માર્ચમાં રેકોર્ડબ્રેક ઉછાળો અને એપ્રિલમાં ઘટાડો: UPI વ્યવહારોમાં જોવા મળી આ ઓટ
ભારતમાં ડિજિટલ ક્રાંતિના પર્યાય સમાન બનેલા યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) ના તાજેતરના આંકડાઓએ આર્થિક જગતમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે. વર્ષ ૨૦૧૬માં લોન્ચ થયા બાદ સતત નવી ઊંચાઈઓ સર કરનાર UPI એ માર્ચ ૨૦૨૬માં અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો રેકોર્ડ સ્થાપિત કર્યો હતો. જોકે, એપ્રિલ ૨૦૨૬ના ડેટા દર્શાવે છે કે વ્યવહારોની ગતિમાં અચાનક થોડો ઘટાડો થયો છે. નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા જાહેર કરાયેલા આ ડેટા બાદ પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે કે શું લોકો ડિજિટલ પેમેન્ટથી નિરાશ થઈ રહ્યા છે?
આંકડા શું કહે છે?
એપ્રિલ ૨૦૨૬માં UPI વ્યવહારોનું કુલ મૂલ્ય ૧.૭% ઘટીને ₹૨૯.૦૩ ટ્રિલિયન નોંધાયું છે, જે માર્ચમાં ₹૨૯.૫૩ ટ્રિલિયન હતું. માત્ર ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુ જ નહીં, પરંતુ વ્યવહારોની સંખ્યા (વોલ્યુમ) પણ ઘટીને ૨૨.૩૫ અબજ પર પહોંચી ગઈ છે.
જોકે, નિષ્ણાતો આ ઘટાડાને નકારાત્મક દ્રષ્ટિએ જોતા નથી. જો આપણે ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળા સાથે તુલના કરીએ (YoY), તો વ્યવહારોમાં હજુ પણ ૨૫% અને મૂલ્યમાં ૨૧% નો નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળે છે. આ દર્શાવે છે કે લાંબા ગાળા માટે ડિજિટલ પેમેન્ટની લોકપ્રિયતા હજુ પણ બરકરાર છે.
અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ પર પણ અસર
માત્ર UPI જ નહીં, પરંતુ એપ્રિલ મહિનામાં અન્ય ડિજિટલ સેવાઓમાં પણ મંદી જોવા મળી છે:
-
IMPS: તાત્કાલિક ચુકવણી સેવાના વ્યવહારોમાં આશરે ૧%નો ઘટાડો થયો છે અને તેનું મૂલ્ય ૫% ઘટીને ₹૭.૦૧ ટ્રિલિયન રહ્યું છે.
-
FASTag: નેશનલ હાઈવે પર ટોલ ટેક્સ માટે વપરાતા FASTag વ્યવહારોમાં ૧.૬%નો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
-
AePS (Aadhar enabled Payment System): સૌથી વધુ અસર આ સેગમેન્ટમાં જોવા મળી છે, જેમાં વ્યવહારો અને મૂલ્ય બંનેમાં અંદાજે ૧૪% થી ૧૫% નો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
ઘટાડા પાછળનું મુખ્ય કારણ: “માર્ચ ઇફેક્ટ”
આ ઘટાડો કોઈ મોટી આર્થિક મંદી કે લોકોની નારાજગીનો સંકેત નથી, પરંતુ તેને “માર્ચ ઇફેક્ટ” અથવા મોસમી અસર માનવામાં આવે છે. ૧. નાણાકીય વર્ષનો અંત: માર્ચ મહિનો ભારતીય નાણાકીય વર્ષનો છેલ્લો મહિનો હોય છે. આ સમયે ટેક્સ પેમેન્ટ્સ, બિઝનેસ ક્લોઝિંગ અને બાકી લેણાંની પતાવટને કારણે વ્યવહારોમાં કુદરતી રીતે જ મોટો ઉછાળો આવે છે. ૨. એપ્રિલની સ્થિરતા: માર્ચના રેકોર્ડબ્રેક ઉછાળા બાદ, એપ્રિલ મહિનામાં વ્યવહારો સામાન્ય સ્તરે પાછા ફરે છે, જેને આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ ‘ઘટાડો’ માનવામાં આવે છે.
નિષ્ણાતોનો આશાવાદી અભિપ્રાય
કેશફ્રી પેમેન્ટ્સના સીઈઓ આકાશ સિંહાના જણાવ્યા અનુસાર, “આ માંગમાં ઘટાડો નથી. ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુમાં થયેલો વર્ષ-દર-વર્ષનો વધારો સાબિત કરે છે કે લોકો હવે મોટા મૂલ્યના વ્યવહારો માટે પણ UPI પર ભરોસો મૂકી રહ્યા છે.”
બીજી તરફ, PayNearby ના CEO આનંદ કુમાર માને છે કે ભારતના ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં ડિજિટલ પેમેન્ટની સ્વીકૃતિ હજુ પણ વધી રહી છે. નાના વેપારીઓ હવે રોકડને બદલે ડિજિટલ માધ્યમોને વધુ પ્રાધાન્ય આપી રહ્યા છે, જે ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.
એપ્રિલ ૨૦૨૬માં જોવા મળેલો ઘટાડો એ માત્ર એક ‘ટેકનિકલ એડજસ્ટમેન્ટ’ છે. ભારત સરકારની ‘કેશલેસ ઇકોનોમી’ તરફની ગતિ ધીમી પડી નથી. આવનારા મહિનાઓમાં નવા ફીચર્સ અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વધતી પહોંચને કારણે UPI ફરી એકવાર નવા વિક્રમો સ્થાપિત કરે તેવી પૂરી શક્યતા છે.
