માત્ર તડકામાં ઊભા રહેવાથી વિટામિન D વધશે? જાણો શું કહે છે મેડિકલ સાયન્સ.
આજના આધુનિક યુગમાં, જ્યાં ટેકનોલોજીએ આપણું જીવન સરળ બનાવ્યું છે, ત્યાં ‘એસી’ (AC) રૂમમાં બેસીને કામ કરવાની જીવનશૈલીએ આપણા સ્વાસ્થ્ય સામે એક નવો પડકાર ઉભો કર્યો છે – ‘વિટામિન D’ ની ઉણપ. ભારત જેવા સૂર્યપ્રકાશથી ભરપૂર દેશમાં પણ ૭૦ થી ૮૦ ટકા લોકો આ મહત્વપૂર્ણ પોષક તત્વની કમીનો સામનો કરી રહ્યા છે. લોકોમાં એક સામાન્ય માન્યતા છે કે જો શરીરમાં વિટામિન D ઓછું હોય, તો બસ થોડા દિવસ તડકામાં બેસી રહેવાથી તે વધી જશે. પરંતુ શું આ વાત હકીકતમાં સાચી છે? નિષ્ણાતો કંઈક અલગ જ વાસ્તવિકતા જણાવી રહ્યા છે.
વિટામિન D: શરીરનો ‘સનશાઈન’ આધારસ્તંભ
વિટામિન D એ માત્ર એક પોષક તત્વ નથી, પરંતુ તે શરીરમાં એક હોર્મોનની જેમ કામ કરે છે. તે ખોરાકમાંથી કેલ્શિયમ શોષવામાં મદદ કરે છે, જે હાડકાંને મજબૂત બનાવે છે. જો વિટામિન D ઓછું હોય, તો તમે ગમે તેટલું કેલ્શિયમ ખાઓ, શરીર તેને સ્વીકારી શકતું નથી. આ ઉપરાંત, આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) ને ટકાવી રાખવા અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે પણ તે અનિવાર્ય છે.
સૂર્યપ્રકાશ અને વિટામિન D નું જોડાણ
જ્યારે સૂર્યના અલ્ટ્રાવાયોલેટ B (UVB) કિરણો આપણી ત્વચા પર પડે છે, ત્યારે ત્વચામાં રહેલું કોલેસ્ટ્રોલ વિટામિન D માં રૂપાંતરિત થાય છે. લેડી હાર્ડિંજ હોસ્પિટલના મેડિસિન વિભાગના ડિરેક્ટર ડૉ. એલ.એચ. ઘોટકર જણાવે છે કે, “સૂર્યપ્રકાશ ચોક્કસપણે વિટામિન D નો સૌથી મોટો અને મફત સ્ત્રોત છે, પરંતુ તે હંમેશા ‘પર્યાપ્ત’ હોતો નથી.”
તડકામાંથી વિટામિન D મેળવવાની ક્ષમતા ઘણા પરિબળો પર આધાર રાખે છે:
-
ત્વચાનો પ્રકાર: ઘેરો રંગ ધરાવતી ત્વચામાં મેલેનિન વધુ હોય છે, જે UVB કિરણોને અટકાવે છે, જેના કારણે તેમને ગોરી ત્વચાવાળા લોકો કરતા વધુ સમય તડકામાં રહેવું પડે છે.
-
સૂર્યપ્રકાશનો સમય: સવારે ૧૦ થી બપોરે ૩ વાગ્યા સુધીનો તડકો વિટામિન D માટે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, કારણ કે આ સમયે UVB કિરણો સીધા હોય છે.
-
પ્રદૂષણ અને સનસ્ક્રીન: હવામાં રહેલું પ્રદૂષણ અને ત્વચા પર લગાવેલું સનસ્ક્રીન લોશન UVB કિરણોને ત્વચામાં પ્રવેશતા અટકાવે છે.
જ્યારે ઉણપ ગંભીર હોય ત્યારે શું કરવું?
જો તમારા બ્લડ રિપોર્ટમાં વિટામિન D નું સ્તર ખૂબ જ નીચું (Deficiency) આવ્યું હોય, તો માત્ર સૂર્યપ્રકાશ તેને ઝડપથી વધારી શકતો નથી. આવી સ્થિતિમાં શરીરને તાત્કાલિક ‘લોડિંગ ડોઝ’ ની જરૂર હોય છે.
૧. આહારમાં ફેરફાર: માત્ર શાકાહારી ખોરાકમાંથી પૂરતું વિટામિન D મળવું મુશ્કેલ છે, છતાં દૂધ, દહીં, ફોર્ટિફાઇડ અનાજ અને મશરૂમ્સ થોડા અંશે મદદ કરી શકે છે. બિન-શાકાહારીઓ માટે ઈંડાની જરદી અને ફેટી ફિશ (જેમ કે સૅલ્મન) ઉત્તમ વિકલ્પો છે.
૨. સપ્લીમેન્ટ્સ (પૂરક આહાર): જ્યારે કુદરતી સ્ત્રોતો નિષ્ફળ જાય, ત્યારે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ વિટામિન D ના સેશે (Sachets), કેપ્સ્યુલ્સ અથવા ઈન્જેક્શન લેવા અનિવાર્ય બને છે. યાદ રાખો કે વિટામિન D વધુ પડતું લેવું પણ નુકસાનકારક હોઈ શકે છે, તેથી જાતે દવા લેવાનું ટાળવું.
ઉણપના લક્ષણોને ઓળખો
શરીર કેટલાક સંકેતો આપે છે જે જણાવે છે કે તમારે વિટામિન D ની તપાસ કરાવવી જોઈએ:
-
કારણ વગરનો સતત થાક લાગવો.
-
પીઠના નીચેના ભાગમાં કે સાંધામાં દુખાવો રહેવો.
-
વારંવાર બીમાર પડવું (નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ).
-
ઘા રૂઝાવવામાં વધુ સમય લાગવો.
-
ચિંતા અથવા ડિપ્રેશન જેવી માનસિક સ્થિતિ અનુભવવી.
વિટામિન D એ આપણા સ્વાસ્થ્યના બિલ્ડિંગ બ્લોક્સ સમાન છે. દરરોજ ૧૫-૨૦ મિનિટ સૂર્યપ્રકાશમાં રહેવું એ ઉણપને ‘રોકવા’ (Prevention) માટે શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ જો ઉણપ ‘થઈ ગઈ હોય’ (Treatment), તો તમારે આહાર અને મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટનો સહારો લેવો જ પડશે. તંદુરસ્ત રહેવા માટે દર વર્ષે એકવાર વિટામિન D ની તપાસ કરાવવી એ સમજદારીભર્યું પગલું છે.
