સરકારી તેલ કંપનીઓ પર તોળાતું આર્થિક જોખમ: દરરોજ ₹૧,૭૦૦ કરોડનું નુકસાન, શું પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘા થશે?
વૈશ્વિક રાજકારણ અને પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધના ભણકારાની સૌથી ગંભીર અસર ભારતીય ઊર્જા ક્ષેત્ર પર જોવા મળી રહી છે. ભારતની દિગ્ગજ સરકારી કંપનીઓ—ઇન્ડિયન ઓઇલ (IOCL), ભારત પેટ્રોલિયમ (BPCL) અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ (HPCL)—અત્યારે એક એવા ગંભીર આર્થિક દબાણ હેઠળ છે જેની કદાચ સામાન્ય જનતાને કલ્પના પણ નથી. આંકડાઓ અત્યંત ચોંકાવનારા છે: છેલ્લા ૧૦ અઠવાડિયાથી આ કંપનીઓ દરરોજ ૧૬૦૦ થી ૧૭૦૦ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન વેઠી રહી છે.
૧. ‘અંડર-રિકવરી’નું ગણિત અને ₹૧ લાખ કરોડનું નુકસાન
અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં જ્યારે કોઈ કંપની ચીજવસ્તુના ઉત્પાદન કે ખરીદી ખર્ચ કરતા ઓછી કિંમતે તેનું વેચાણ કરે, ત્યારે તેને ‘અંડર-રિકવરી’ કહેવામાં આવે છે. પશ્ચિમ એશિયાના તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં ૫૦ ટકા જેટલો જંગી ઉછાળો આવ્યો છે. જોકે, ભારતમાં સામાન્ય જનતાને મોંઘવારીના મારથી બચાવવા માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ છેલ્લા બે વર્ષથી લગભગ સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે. આ દયાભાવની કિંમત આપણી તેલ કંપનીઓ ચૂકવી રહી છે. ૧૦ અઠવાડિયાના ટૂંકા ગાળામાં આ નુકસાનનો આંકડો ₹૧,૦૦,૦૦૦ કરોડને વટાવી ગયો છે.
૨. વૈશ્વિક સ્થિતિ અને ભારતનો વિરોધાભાસ
જાપાન, બ્રિટન અને યુરોપના અનેક દેશોએ કાચા તેલના ભાવ વધતાની સાથે જ પોતાના દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં ૩૦ ટકા સુધીનો વધારો કરી દીધો છે. તેની સામે ભારતમાં દિલ્હી જેવા શહેરોમાં પેટ્રોલ હજુ પણ ₹૯૪.૭૭ અને ડીઝલ ₹૮૭.૬૭ પર સ્થિર છે. માર્ચ મહિનામાં રાંધણ ગેસ (LPG) માં કરવામાં આવેલો ₹૬૦નો વધારો પણ સમુદ્રમાં એક બુંદ સમાન છે, કારણ કે વાસ્તવિક પડતર કિંમત હજુ પણ વેચાણ કિંમત કરતા ઘણી વધારે છે.
૩. કાર્યકારી મૂડી અને ભવિષ્યના રોકાણો પર અસર
જ્યારે કંપનીઓ દરરોજ આટલી મોટી રકમ ગુમાવતી હોય, ત્યારે તેમની પાસે રોજબરોજના કામકાજ માટે પૈસાની અછત સર્જાય છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ પેટ્રોલિયમ કંપનીઓએ હવે તેલ ખરીદવા માટે બજારમાંથી વધુ લોન લેવી પડી શકે તેમ છે. આ આર્થિક દબાણની સીધી અસર લાંબા ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સ પર પડી શકે છે. ભારત અત્યારે એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન એટલે કે સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ વળી રહ્યું છે. ઇથેનોલ મિશ્રણ, બાયોફ્યુઅલ અને નવી રિફાઇનરીઓના વિસ્તરણ માટે હજારો કરોડના રોકાણની જરૂર છે. જો કંપનીઓની આર્થિક સ્થિતિ કથળશે, તો આ વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ્સ ધીમા પડી શકે છે.
૪. ભાવ વધારો: હવે માત્ર સમયની વાત?
શું સરકાર અનંતકાળ સુધી આ નુકસાન સહન કરી શકશે? જવાબ છે: ના. નિષ્ણાતો માને છે કે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો હવે લગભગ અનિવાર્ય બની ગયો છે. જોકે, આ નિર્ણય હવે તેલ કંપનીઓના હાથમાં નથી રહ્યો, પણ સંપૂર્ણપણે રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ પર નિર્ભર છે. સરકાર કદાચ તબક્કાવાર ભાવ વધારો કરીને જનતા પરનો બોજ હળવો રાખવાનો પ્રયાસ કરશે, પરંતુ તેલ કંપનીઓની બેલેન્સ શીટ સુધારવા માટે ભાવ વધારો જ એકમાત્ર વિકલ્પ દેખાઈ રહ્યો છે.
૫. દેશની ઊર્જા સુરક્ષા જોખમમાં?
પેટ્રોલિયમ કંપનીઓ માત્ર તેલ વેચતી દુકાનો નથી, પણ તે દેશની ઊર્જા સુરક્ષાના પાયા છે. પાઈપલાઈન નેટવર્ક, વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (Strategic Reserves) અને સ્વચ્છ ઇંધણના પ્રોજેક્ટ્સમાં જો રોકાણ અટકશે, તો ભવિષ્યમાં ભારતની આયાત નિર્ભરતા હજુ વધી શકે છે. સરકાર અત્યારે આ કંપનીઓને ટેકો આપી રહી છે, પરંતુ લાંબો સમય સુધી આ સ્થિતિ ચાલુ રહેવી અર્થતંત્ર માટે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
એક તરફ સામાન્ય માણસનું બજેટ છે અને બીજી તરફ દેશની કરોડરજ્જુ સમાન તેલ કંપનીઓની આર્થિક તંદુરસ્તી. સરકાર અત્યારે બેધારી તલવાર પર ચાલી રહી છે. ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવ અને વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે ભારત માટે આગામી થોડા મહિનાઓ અત્યંત પડકારજનક રહેશે. તેલ કંપનીઓના ₹૧ લાખ કરોડના નુકસાનની ભરપાઈ કેવી રીતે થશે, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
