પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિનો માર્ગ ભારત થઈને જાય છે? ઈરાનના વિદેશ મંત્રીની ભારત પાસે મોટી આશા
વર્તમાન સમયમાં જ્યારે પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) યુદ્ધ અને અસ્થિરતાના જ્વાળામુખી પર બેઠું છે, ત્યારે વિશ્વની નજર ભારત તરફ મંડાયેલી છે. તાજેતરમાં બ્રિક્સ (BRICS) વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક દરમિયાન ઈરાનના વિદેશ મંત્રી સૈયદ અબ્બાસ અરાઘચીની ભારત મુલાકાતે રાજદ્વારી વર્તુળોમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે. અરાઘચીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સ્વીકાર્યું છે કે આ ક્ષેત્રમાં શાંતિ અને સુરક્ષા સ્થાપિત કરવા માટે ભારત એક ‘મોટી અને નિર્ણાયક ભૂમિકા’ ભજવી શકે તેમ છે.
રાજદ્વારી બેઠકોનો દોર અને ભારતની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ
અરાઘચીએ ભારત પ્રવાસ દરમિયાન રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલ અને વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકર સાથે ઊંડી ચર્ચા કરી હતી. આ બેઠકો એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધોમાં ભારે મડાગાંઠ છે અને ઈઝરાયલ સાથેનો સંઘર્ષ ચરમસીમા પર છે.
ભારતની વિશેષતા એ છે કે તેની પ્રતિષ્ઠા વિશ્વભરમાં એક ‘તટસ્થ અને ન્યાયી’ મધ્યસ્થી તરીકેની છે. અરાઘચીએ પત્રકાર પરિષદમાં ભારતની પ્રશંસા કરતા કહ્યું, “ભારત પર્સિયન ગલ્ફના લગભગ તમામ દેશોનો મિત્ર છે પછી તે ઉત્તરના દેશો હોય કે દક્ષિણના. ભારતની આ છબી જ તેને મધ્યસ્થી તરીકે શ્રેષ્ઠ બનાવે છે.”
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: વૈશ્વિક અર્થતંત્રની જીવાદોરી પર સંકટ
ચર્ચાનો સૌથી મહત્વનો અને ચિંતાજનક મુદ્દો ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Hormuz Strait) રહ્યો હતો. આ જળમાર્ગ વિશ્વના તેલ પરિવહન માટે સૌથી મહત્વનો માર્ગ છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનું લગભગ 50% તેલ આ માર્ગેથી મંગાવે છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ ઈરાન પર થયેલા હુમલા બાદ સર્જાયેલી અસ્થિરતાને કારણે આ માર્ગ પર જોખમ વધી ગયું છે.
અરાઘચીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યાં સુધી અમેરિકા તેની ‘આક્રમકતા’ બંધ નહીં કરે અને ઈરાની બંદરો પરની નૌકાદળ નાકાબંધી નહીં હટાવે, ત્યાં સુધી સ્થિતિ સામાન્ય થવી મુશ્કેલ છે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર માત્ર ઈરાન અને ઓમાનનો જ અધિકાર છે. ભારત માટે ચિંતાનો વિષય એ છે કે જો આ માર્ગ લાંબો સમય બંધ રહે અથવા અહીં તણાવ વધે, તો ભારતમાં ઇંધણના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે અને ખાતરના પુરવઠાને પણ અસર થઈ શકે છે.
બ્રિક્સમાં મતભેદો અને ભારતની ‘બેલેન્સિંગ એક્ટ’
બ્રિક્સની બેઠકમાં ઈરાન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) વચ્ચેના મતભેદોને કારણે સંયુક્ત નિવેદન પર સર્વસંમતિ સાધી શકાઈ ન હતી. ભારત માટે આ એક ‘તલવારની ધાર પર ચાલવા’ જેવી સ્થિતિ છે. એકતરફ UAE ભારતનું વ્યૂહાત્મક ઉર્જા ભાગીદાર છે, તો બીજી તરફ ઈરાન સાથે ભારતના સદીઓ જૂના સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક સંબંધો છે.
ભારતે અત્યાર સુધી કોઈ પણ પક્ષ લેવાનું ટાળ્યું છે અને સતત ‘સંવાદ અને રાજદ્વારી’ ઉકેલની હિમાયત કરી છે. અરાઘચીએ પણ સ્વીકાર્યું કે અન્ય દેશો સાથે સંબંધો જાળવવા તે ભારતનો સ્વાયત્ત નિર્ણય છે, પરંતુ ઈરાન સાથેના સંબંધો ઈતિહાસમાં ઊંડા મૂળ ધરાવે છે.
ચાબહાર બંદર: ભારતનું ‘સુવર્ણ દ્વાર’
ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોમાં ‘ચાબહાર બંદર’ એક માઈલસ્ટોન સમાન છે. અરાઘચીએ તેને ભારત માટે મધ્ય એશિયા અને યુરોપ સુધી પહોંચવાનું “સુવર્ણ દ્વાર” ગણાવ્યું. જોકે, અમેરિકી પ્રતિબંધોના ડરથી છેલ્લા કેટલાક સમયથી ભારતનું કામ અહીં ધીમું પડ્યું છે.
ઈરાની વિદેશ મંત્રીએ આશા વ્યક્ત કરી છે કે ભારત આ પ્રોજેક્ટમાં ફરી સક્રિય થશે. જો ચાબહાર પૂર્ણ ક્ષમતાથી કાર્યરત થાય, તો તે પાકિસ્તાનના ગ્વાદર બંદરનો મજબૂત વિકલ્પ બની શકે છે અને ભારતની કનેક્ટિવિટીમાં ક્રાંતિ લાવી શકે છે.
તેલ વેપાર અને આર્થિક પડકારો
એક સમયે ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો વેપાર $20 અબજથી વધુ હતો, જે અમેરિકી પ્રતિબંધોને કારણે ઘણો ઘટી ગયો છે. ભારત હાલ ઈરાન પાસેથી ક્રૂડ ઓઈલ નથી ખરીદી રહ્યું. અરાઘચીએ ખુલ્લી ઓફર આપી છે કે ઈરાન ફરીથી ભારતને તેલ વેચવા તૈયાર છે. તેમણે કહ્યું, “અમે ભારતની મજબૂરી સમજીએ છીએ, પણ એકવાર પ્રતિબંધો હટે એટલે આપણે જૂના સ્તરે વેપાર શરૂ કરી શકીશું.”
યુદ્ધ કે શાંતિ? ઈરાન બંને માટે તૈયાર
લેખના અંતે અરાઘચીનું વિધાન ઈરાનની મક્કમતા દર્શાવે છે. તેમણે કહ્યું કે એક રાજદ્વારી તરીકે તેઓ શાંતિ માટે આશાવાદી છે, પરંતુ ઈરાન ‘પૂર્ણ કક્ષાના યુદ્ધ’ માટે પણ સજ્જ છે. 40 દિવસની લડાઈ બાદ થયેલો યુદ્ધવિરામ કેટલો સમય ટકશે તે અત્યારે મોટો પ્રશ્ન છે.
