“વિશ્વને હવે બીજા યુદ્ધની જરૂર નથી…” – ચીનથી પરત ફરતા જ એરફોર્સ વનમાંથી ટ્રમ્પે ઈરાનને આપી આર્થિક ચેતવણી.
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) સમીકરણોમાં એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને મોટો વળાંક આવ્યો છે. મહાસત્તા અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની તાજેતરની ચીન મુલાકાત બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નવા રાજદ્વારી સંબંધોના સંકેતો મળી રહ્યા છે. બેઇજિંગમાં ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથેની ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકો પૂર્ણ કરીને પરત ફરી રહેલા ટ્રમ્પે ઈરાન, તાઇવાન અને વૈશ્વિક સુરક્ષા અંગે મોટા દાવા કર્યા છે.
વિશ્વના બે સૌથી શક્તિશાળી દેશો—અમેરિકા અને ચીન—વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા ટ્રેડ વોર અને વ્યાપારી તણાવ વચ્ચે એક આશાસ્પદ રાજદ્વારી પ્રગતિ જોવા મળી છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેમની ત્રણ દિવસની વ્યૂહાત્મક ચીન મુલાકાત પૂર્ણ કર્યા બાદ એક અત્યંત મહત્વનું નિવેદન આપ્યું છે. સત્તાવાર વિમાન ‘એરફોર્સ વન’ (Air Force One) માં પત્રકારો સાથે વાતચીત કરતી વખતે ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે, પશ્ચિમ એશિયાના વર્તમાન સંકટ વચ્ચે ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ પણ મજબૂત રીતે માને છે કે ઈરાન પાસે કોઈપણ સંજોગોમાં પરમાણુ શસ્ત્રો ન હોવા જોઈએ.
ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર, તેમની અને શી જિનપિંગ વચ્ચે પશ્ચિમ એશિયા (Middle East) માં વધતો તણાવ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સુરક્ષા અને તાઇવાનની સ્વાયત્તતા જેવા ગંભીર આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર કલાકો સુધી વ્યાપક મંથન થયું હતું. આ બેઠકમાં ચીનના રાષ્ટ્રપતિએ ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે આકરો વલણ અપનાવ્યો હોવાનો દાવો ટ્રમ્પે કર્યો છે, જે બેઇજિંગની પરંપરાગત વિદેશ નીતિ કરતાં તદ્દન અલગ સંકેત આપે છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર અમેરિકાનો સકંજો અને ઈરાનને ભારે આર્થિક ફટકો
આ મુલાકાત દરમિયાન વૈશ્વિક ઉર્જા સુરક્ષા અને ઓઇલ સપ્લાય ચેઇન (Oil Supply Chain) નો મુદ્દો સૌથી ટોચ પર રહ્યો હતો. ચીન પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે પશ્ચિમ એશિયાના ક્રૂડ ઓઇલ પર મોટા પાયે નિર્ભર છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે, ચીન ઈચ્છે છે કે દરિયાઈ માર્ગનો સૌથી સંવેદનશીલ હિસ્સો ગણાતો ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) હંમેશા ખુલ્લો રહે, જેથી વૈશ્વિક તેલ અને વેપાર પુરવઠો ખોરવાય નહીં.
વાતચીત દરમિયાન ટ્રમ્પે અમેરિકી નૌકાદળ (US Navy) ની તાકાતનો ઉલ્લેખ કરતા દાવો કર્યો કે, હાલમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર અમેરિકા સંપૂર્ણ સૈન્ય નિયંત્રણ ધરાવે છે. તેમણે ઉમેર્યું:
“છેલ્લા અઢી અઠવાડિયાથી અમેરિકાની કડક નાકાબંધી અને લશ્કરી દબાણને કારણે ઈરાન આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સામાન્ય વેપાર કરી શક્યું નથી. આ વ્યૂહાત્મક ઘેરાબંધીના લીધે ઈરાનને દરરોજ આશરે $૫૦૦ મિલિયન (આશરે ₹૪,૧૦૦ કરોડથી વધુ) નું જંગી નાણાકીય નુકસાન થઈ રહ્યું છે. જો ઈરાન આ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગને બંધ કરવાનો સહેજ પણ પ્રયાસ કરશે, તો અમેરિકા તેના પર આનાથી પણ વધુ આકરા આર્થિક અને સૈન્ય પ્રતિબંધો લાદશે.”
તાઇવાન સંકટ: યુદ્ધ ટાળવા જિનપિંગ પણ આતુર
આ બેઠકમાં વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી સંવેદનશીલ ગણાતા તાઇવાન (Taiwan) નો મુદ્દો પણ ખૂબ જ ગંભીરતાથી ચર્ચાયો હતો. ચીન લાંબા સમયથી તાઇવાનને પોતાનો હિસ્સો ગણાવીને તેના પર સૈન્ય દબાણ વધારી રહ્યું છે. જો કે, ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે વર્તમાન વૈશ્વિક આર્થિક મંદી વચ્ચે શી જિનપિંગ તાઇવાનમાં સ્વતંત્રતા અંગે કોઈ મોટું આંદોલન કે સશસ્ત્ર સંઘર્ષ ઈચ્છતા નથી. જિનપિંગ સારી રીતે જાણે છે કે જો તાઇવાન પર આક્રમણ થશે, તો ચીન અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચે સીધું અને વિનાશક યુદ્ધ ફાટી નીકળશે, જે ચીનની પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને બરબાદ કરી નાખશે. ટ્રમ્પે આ મુદ્દે ચીની રાષ્ટ્રપતિના વિચારોને ધ્યાનથી સાંભળ્યા હતા, પરંતુ જાહેર પ્લેટફોર્મ પર વધુ ટિપ્પણી કરવાનું ટાળ્યું હતું.
૧૯૮૨ નો રીગન કરાર હવે કાળબાહ્ય: ટ્રમ્પનો મોટો વળાંક
મુલાકાત દરમિયાન પત્રકારોએ ટ્રમ્પને ૧૯૮૨ ના એ ઐતિહાસિક કરાર યાદ અપાવ્યા હતા, જેમાં તત્કાલીન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ રોનાલ્ડ રીગને (Ronald Reagan) સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે અમેરિકા તાઇવાનને હથિયારો વેચવા બાબતે ચીનની કોઈ સલાહ કે મંજૂરી લેશે નહીં.
આ પ્રશ્નનો ખૂબ જ વ્યવહારિક જવાબ આપતા ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે, તે કરારને ઘણો સમય વીતી ગયો છે અને તે હવે જૂનો (Outdated) થઈ ચૂક્યો છે. આજની વૈશ્વિક વાસ્તવિકતા અને સત્તાનું સંતુલન ૧૯૮૨ કરતાં બિલકુલ અલગ છે. ટ્રમ્પે ખુલાસો કર્યો કે શી જિનપિંગે પોતે બેઠકમાં તાઇવાનને અમેરિકા દ્વારા વેચવામાં આવતા આધુનિક શસ્ત્રોનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. બંને નેતાઓએ કોઈ પૂર્વગ્રહ રાખ્યા વિના આ સંવેદનશીલ વિષય પર ખુલ્લેઆમ ચર્ચા કરી છે અને ભવિષ્યમાં પરસ્પર હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને સંયુક્ત નિર્ણય લેવામાં આવશે.
“બીજા કોઈ યુદ્ધની જરૂર નથી”
પોતાના સંબોધનના અંતમાં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અમેરિકાની વર્તમાન વિદેશ નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ કર્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, વોશિંગ્ટનથી આશરે ૯,૫૦૦ માઇલ દૂર પૂર્વ એશિયા કે પશ્ચિમ એશિયામાં વધુ એક નવું યુદ્ધ લડવાની વિશ્વને બિલકુલ જરૂર નથી. રશિયા-યુક્રેન અને મિડલ ઇસ્ટના સંઘર્ષોથી વૈશ્વિક બજાર ઓલરેડી દબાણ હેઠળ છે, તેથી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોઈપણ મોટા લશ્કરી સંઘર્ષને ટાળવા અને વાતચીત દ્વારા ઉકેલ લાવવા માટે કટિબદ્ધ છે.
વ્યૂહાત્મક વિશ્લેષણ: ચીનના વલણમાં ફેરફાર પાછળનું કારણ
રાજદ્વારી નિષ્ણાતો માને છે કે ઈરાન પર ચીનનું આ કડક વલણ આકસ્મિક નથી. ચીન ભલે ઈરાન પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદતું હોય, પરંતુ જો ઈરાન પરમાણુ સંપન્ન દેશ બની જશે તો સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયામાં સત્તાનું સંતુલન બગડશે અને સાઉદી અરેબિયા તેમજ અન્ય આરબ દેશો પણ પરમાણુ શસ્ત્રોની રેસમાં ઉતરશે. આ પ્રકારની અસ્થિરતા ચીનની મહત્વાકાંક્ષી ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ’ (BRI) અને તેની તેલ આયાતને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેથી, આ મુદ્દા પર અમેરિકા અને ચીનનું એક પ્લેટફોર્મ પર આવવું એ ઈરાન માટે બહુ મોટો આંતરરાષ્ટ્રીય આંચકો છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની આ ચીન મુલાકાત આગામી દિવસોમાં વિશ્વ રાજનીતિની નવી દિશા નક્કી કરશે. જો અમેરિકા અને ચીન સંયુક્ત રીતે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર અંકુશ લગાવવા અને તાઇવાન સરહદે શાંતિ જાળવવા માટે સહમત થાય છે, તો તે આ સદીની સૌથી મોટી રાજદ્વારી જીત ગણાશે. જો કે, ટ્રમ્પના આ દાવાઓ પર બેઇજિંગ (ચીન) સત્તાવાર રીતે શું પ્રતિક્રિયા આપે છે, તેના પર હવે આખી દુનિયાની નજર ટકેલી છે.
વૈશ્વિક રાજનીતિમાં કોઈ કાયમી દુશ્મન કે કાયમી મિત્ર હોતો નથી, માત્ર કાયમી હિતો હોય છે. ટ્રમ્પ અને શી જિનપિંગ વચ્ચે ઈરાનના પરમાણુ હથિયારો પર બનેલી આ સૈદ્ધાંતિક સહમતિ આ વાતનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. જો સુપરપાવર્સ યુદ્ધ ટાળવા પર સહમત થાય, તો તે વૈશ્વિક શેરબજાર અને આર્થિક સ્થિરતા માટે બહુ જ સારા સંકેત છે.
શું તમે આ બેઠકની ભારત પર થનારી અસરો અથવા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના ભૌગોલિક મહત્વ વિશે વધુ વિગતવાર આર્થિક વિશ્લેષણ મેળવવા માંગો છો?
