બાપ રે! વસિયત વગર અવસાન થાય તો મિલકતનું શું થાય? રાહુલે કેવી રીતે બચાવી કરોડોની પ્રોપર્ટી!

જો પરિવારમાં મિલકતનો ઝઘડો ટાળવો હોય, તો આ એક સરકારી કાયદો હમણાં જ જાણી લો!

અવારનવાર એવું જોવા મળે છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વસિયતનામું (Will) બનાવ્યા વિના મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે પરિવારમાં મિલકતની વહેંચણીને લઈને વિવાદો અને ગૂંચવણો ઊભી થાય છે. કાયદાકીય ભાષામાં વસિયત વગરના અવસાનને ‘ઇન્ટેસ્ટેટ’ (Intestate) કહેવામાં આવે છે. પરંતુ, જો પરિવારના તમામ સભ્યો સમજદાર હોય અને આપસી સહમતીથી મિલકતની વહેંચણી કરવા માંગતા હોય, તો કાયદાકીય રીતે તેનો સાચો રસ્તો કયો છે?

આ બાબતને વ્યાવહારિક રીતે સમજવા માટે આપણે ‘રાહુલ’ (બદલાયેલું નામ) નામના એક વ્યક્તિના કિસ્સાનો સહારો લઈશું. આ ઉદાહરણ દ્વારા આપણે જાણીશું કે ‘હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ’ (Hindu Succession Act) હેઠળ આવા મામલાઓનો ઉકેલ કઈ રીતે લાવી શકાય છે અને મિલકતની કાયદેસર ટ્રાન્સફર કેવી રીતે થાય છે.

શું છે સમગ્ર મામલો અને પરિવારની ઈચ્છા?

રાહુલના પિતાનું તાજેતરમાં જ અવસાન થયું છે. તેઓ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન કોઈ વસિયતનામું બનાવી શક્યા નહોતા. હવે પરિવારમાં રાહુલ, તેમની બહેન અને તેમની માતા એમ ત્રણ સભ્યો બચ્યા છે. પિતાના નામે મુખ્યત્વે બે મિલકતો હતી:

ઉબેરનો મોટો નિર્ણય: HR ટીમમાં 23% કર્મચારીઓની છટણી, જાણો કંપનીની પાછળનું કારણ!

ટેક્સના બોજથી મળશે મુક્તિ! ભારત સરકારે અર્થતંત્રને મજબૂત કરવા માટે લીધું મોટું પગલું

1. પુણેની પ્રોપર્ટી: આ મિલકત પિતા અને રાહુલના સંયુક્ત નામે (Joint Name) હતી.

2. ડોમ્બિવલીની પ્રોપર્ટી: આ મિલકતના એકમાત્ર માલિક પિતા પોતે જ હતા.

હવે પિતાના અવસાન બાદ પરિવારે પરસ્પર સંમતિથી એક નિર્ણય લીધો છે. તેમની યોજના એવી છે કે પુણેની પ્રોપર્ટીના સંપૂર્ણ માલિક રાહુલ બને અને ડોમ્બિવલીની પ્રોપર્ટી તેની બહેનના નામે ટ્રાન્સફર કરી દેવામાં આવે. આ તરફ માતાએ ખૂબ જ ઉદારતા દાખવીને આ બંને મિલકતોમાંથી પોતાનો કોઈ હિસ્સો કે માલિકી હક લેવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો છે. પરિવારનો હેતુ બિલકુલ સાફ છે, પરંતુ સવાલ એ ઊભો થાય છે કે આ ઈચ્છાને કાયદાકીય રીતે માન્યતા કેવી રીતે આપવી?

વસિયત વિનાના અવસાન પર હિંદુ ઉત્તરાધિકાર કાયદો શું કહે છે?

જ્યારે કોઈ હિંદુ પુરુષ વસિયત વગર મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તેની મિલકતની વહેંચણી ‘હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956’ (Hindu Succession Act, 1956) ના નિયમો અનુસાર થાય છે. આ કાયદાની કલમ 8 અને 10 હેઠળ મિલકતના વારસદારો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.

કાયદા અનુસાર, મૃતક વ્યક્તિના પત્ની, પુત્ર અને પુત્રી એ ‘ક્લાસ-1 વારસદારો’ (Class I Heirs) ની શ્રેણીમાં આવે છે. પ્રથમ શ્રેણીના વારસદારો હોવાને નાતે, પિતાની મિલકતમાં રાહુલ, તેની બહેન અને તેની માતા ત્રણેયનો હક બિલકુલ સરખો છે. એટલે કે કાયદાની નજરમાં પિતાની મિલકતના ત્રણ સરખા ભાગ (દરેકનો $1/3$ હિસ્સો) પડે છે. પરિવાર ભલે આપસી સહમતી ધરાવતો હોય, પણ કાયદાકીય પ્રક્રિયા શરૂ કરતી વખતે સૌપ્રથમ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

કાયદાના નિયમ મુજબ બંને મિલકતોની વર્તમાન સ્થિતિ

પરિવાર પોતાની ઈચ્છા મુજબ ટ્રાન્સફરની પ્રક્રિયા શરૂ કરે તે પહેલાં, બંને પ્રોપર્ટીમાં કાયદેસર રીતે કોનો કેટલો હિસ્સો બને છે તે સમજવું અનિવાર્ય છે.

1. પુણેની પ્રોપર્ટીની સ્થિતિ:

આ મિલકત પિતા અને પુત્ર (રાહુલ) ના નામે જોઈન્ટ હતી. તેથી કાયદાકીય રીતે આખી મિલકત પિતાની ગણાશે નહીં. તેમાં પિતાનો હિસ્સો માત્ર 50% જ ગણાય અને બાકીનો 50% હિસ્સો રાહુલનો પોતાનો સ્વતંત્ર હિસ્સો છે. હવે, પિતાના અવસાન બાદ તેમના ભાગના જે 50% છે, તેની વહેંચણી ત્રણેય વારસદારો (માતા, રાહુલ અને બહેન) વચ્ચે સરખા ભાગે થશે. એટલે કે પિતાના 50% માંથી ત્રણેયને ત્રીજો ભાગ મળશે.

વેદાંતામાં મોટું પરિવર્તન: બદલાઈ ગયું કંપનીનું નામ, હવે રોકાણકારોને થશે આ ખાસ ફાયદો!

હવે ઝેરોધામાં શેર ટ્રાન્સફર કરવા પર મળશે રાહત: જાણો શું છે નવો નિયમ અને તેનો ફાયદો

2. ડોમ્બિવલીની પ્રોપર્ટીની સ્થિતિ:

આ પ્રોપર્ટીના એકમાત્ર માલિક પિતા પોતે જ હતા. તેથી, આ મિલકત પર પૂરેપૂરો (100%) માલિકી હક પિતાનો હતો. નિયમ અનુસાર, આ આખી મિલકતના ત્રણ સરખા ભાગ પડશે અને માતા, રાહુલ તેમજ તેની બહેન ત્રણેય કાયદેસર રીતે $1/3$ ભાગના હકદાર બનશે.

મિલકત પરસ્પર સહમતીથી ટ્રાન્સફર કરવાની કાયદેસર રીતો

પરિવારની ઈચ્છા મુજબ રાહુલને પુણેની પ્રોપર્ટી અને બહેનને ડોમ્બિવલીની પ્રોપર્ટી આપવા માટે કાયદામાં કેટલાક ચોક્કસ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે. કોઈપણ મિલકત ટ્રાન્સફર કરવા માટે માત્ર મૌખિક સહમતી પૂરતી નથી, તેને સરકારી ચોપડે નોંધાવવી જરૂરી છે. આ માટે નીચે મુજબના કાયદાકીય દસ્તાવેજો તૈયાર કરી શકાય છે:

વિકલ્પ 1: રીલીઝ ડીડ અથવા રિલિંક્વિશમેન્ટ ડીડ (હક ત્યાગ દસ્તાવેજ)

જ્યારે કોઈ વારસદાર મિલકતમાં રહેલો પોતાનો કાયદેસરનો હિસ્સો સ્વેચ્છાએ અન્ય સહ-વારસદારની તરફેણમાં છોડી દેવા માંગતો હોય, ત્યારે ‘રીલીઝ ડીડ’ (Release Deed) સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સરળ માધ્યમ ગણાય છે.

• પુણેની પ્રોપર્ટી માટે: આ મિલકતમાં રાહુલને એકમાત્ર માલિક બનાવવા માટે, તેની માતા અને બહેને પોતાના હિસ્સાનો ત્યાગ કરવો પડશે. આ માટે માતા અને બહેન સંયુક્ત રીતે એક ‘રીલીઝ ડીડ’ તૈયાર કરાવીને રાહુલના પક્ષમાં સબ-રજિસ્ટ્રાર કચેરીમાં રજિસ્ટર્ડ કરાવી શકે છે.

• ડોમ્બિવલીની પ્રોપર્ટી માટે: આ મિલકત સંપૂર્ણપણે બહેનના નામે કરવા માટે, રાહુલ અને તેની માતાએ પોતાના હિસ્સાનો ત્યાગ કરવો પડશે. આથી તેઓ બંને એક અલગ ‘રીલીઝ ડીડ’ બનાવીને બહેનના નામે રજિસ્ટર્ડ કરાવી શકે છે.

વિકલ્પ 2: ગિફ્ટ ડીડ (બક્ષિસ પત્ર)

બીજો સારો વિકલ્પ ‘ગિફ્ટ ડીડ’ (Gift Deed) નો છે. આ પ્રક્રિયામાં કોઈ વ્યક્તિ પોતાની માલિકીનો હિસ્સો કોઈ અન્ય વ્યક્તિને ભેટ અથવા દાન સ્વરૂપે આપે છે.

રાહુલના કિસ્સામાં, માતા અને બહેન પુણેની પ્રોપર્ટીનો પોતાનો હિસ્સો રાહુલને ગિફ્ટ કરી શકે છે, અને રાહુ તથા માતા ડોમ્બિવલીની પ્રોપર્ટીનો પોતાનો હિસ્સો બહેનને ગિફ્ટ કરી શકે છે. ભારતભરમાં મોટાભાગના રાજ્યોના કાયદા મુજબ, જો ગિફ્ટ ડીડ લોહીના સંબંધોમાં (જેમ કે માતા, ભાઈ, બહેન વચ્ચે) કરવામાં આવે, તો સરકારી સ્ટેમ્પ ડ્યુટી (Stamp Duty) અને રજિસ્ટ્રેશન ફીમાં ખૂબ મોટી રાહત અથવા છૂટછાટ મળતી હોય છે. આથી આ વિકલ્પ પણ ઘણો આર્થિક અને સુરક્ષિત છે.

વિકલ્પ 3: પાર્ટિશન ડીડ (બંટવારા વિલેખ)

જો પરિવાર અલગ-અલગ દસ્તાવેજો બનાવવા ન માંગતો હોય, તો તેઓ એક વ્યાપક ‘પાર્ટિશન ડીડ’ (Partition Deed) તૈયાર કરાવી શકે છે. આ એક એવો સત્તાવાર દસ્તાવેજ છે જેમાં પરિવારના તમામ સભ્યો એકસાથે બેસીને નક્કી કરે છે કે કઈ મિલકત કોના હિસ્સામાં જશે.

આ દસ્તાવેજમાં સ્પષ્ટ લખવામાં આવે છે કે આપસી સહમતીથી પુણેની પ્રોપર્ટી રાહુલને અને ડોમ્બિવલીની પ્રોપર્ટી તેની બહેનને સોંપવામાં આવે છે, અને માતા પોતાનો હક જતો કરે છે. જો કે, કાયદાકીય નિયમો અનુસાર ઔપચારિક પાર્ટિશન ડીડ પર રાજ્ય સરકારના નિયમો મુજબ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને રજિસ્ટ્રેશનનો સંપૂર્ણ ખર્ચ ચૂકવવો પડે છે, જે ક્યારેક રીલીઝ ડીડ કરતા થોડો વધારે હોઈ શકે છે.

કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટેના મહત્વના પગલાં

પરિવારે આમાંથી કોઈપણ વિકલ્પ પસંદ કરતા પહેલાં કેટલીક મૂળભૂત કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ કરવી ફરજિયાત છે:

• પેઢીનામું અથવા વારસાઈ પ્રમાણપત્ર (Legal Heir Certificate): પિતાના અવસાન બાદ સૌથી પહેલા સ્થાનિક સત્તામંડળ (જેમ કે મામલતદાર કચેરી, નગરપાલિકા કે કોર્ટ) માંથી કાયદેસરના વારસદારોનું પ્રમાણપત્ર મેળવવું પડે છે. આ પ્રમાણપત્ર સાબિત કરે છે કે પિતાના અવસાન બાદ આ ત્રણ જ વ્યક્તિઓ તેમના સાચા વારસદાર છે.

• મિલકતની નોંધણી (Mutation): વારસાઈ પ્રમાણપત્રના આધારે સૌપ્રથમ સરકારી રેકોર્ડ (જેમ કે સિટી સર્વે અથવા મહેસૂલ રેકોર્ડ) માં પિતાના નામની પાછળ આ ત્રણેય વારસદારોના નામ ચડાવવામાં આવે છે.

• દસ્તાવેજની નોંધણી અને સ્ટેમ્પ ડ્યુટી: નામ ચડી ગયા પછી, પરિવારે નક્કી કરેલો દસ્તાવેજ (રીલીઝ ડીડ અથવા ગિફ્ટ ડીડ) યોગ્ય સ્ટેમ્પ પેપર પર લખીને સબ-રજિસ્ટ્રાર કચેરીમાં રૂબરૂ જઈને રજિસ્ટર્ડ કરાવવો પડે છે. દસ્તાવેજ રજિસ્ટર્ડ થયા પછી જ રાહુલ અને તેની બહેન પોતપોતાની પ્રોપર્ટીના કાયદેસરના સ્વતંત્ર માલિક બનશે.