મોદી સરકારનો માસ્ટરસ્ટ્રોક: આ સરકારી યોજના ૨૦૩૧ સુધી લંબાવાઈ, હવે દરિયાઈ વ્યાપારમાં વાગશે ભારતનો ડંકો!
ભારત સરકારે દેશના ઘરેલું શિપિંગ (દરિયાઈ પરિવહન) સેક્ટરને વૈશ્વિક સ્તરે મજબૂત અને આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે એક બહુ જ મોટો અને ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. સરકારે પોતાની મહત્વકાંક્ષી ‘મર્ચન્ટ શિપિંગ સબસિડી સ્કીમ’ (Merchant Shipping Subsidy Scheme) ને આગામી નાણાકીય વર્ષ 2031 (FY31) સુધી લંબાવવાની સત્તાવાર મંજૂરી આપી દીધી છે. આ નિર્ણયને માત્ર એક સામાન્ય સરકારી પોલિસીનું વિસ્તરણ માનવામાં નથી આવી રહ્યું, પરંતુ તેને ભારતની દરિયાઈ સુરક્ષા અને વૈશ્વિક વ્યાપારિક વ્યૂહરચનામાં એક બહુ મોટા પરિવર્તન તરીકે જોવામાં આવે છે.
‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અભિયાન હેઠળ શરૂ કરાયેલી આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતીય શિપિંગ કંપનીઓને વિદેશી દિગ્ગજ કંપનીઓની સરખામણીએ વધુ સક્ષમ, સ્પર્ધાત્મક અને આર્થિક રીતે મજબૂત બનાવવાનો છે. હાલના સમયમાં પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલો ભારે તણાવ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) સંકટ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન પર તોળાતું જોખમ જોતાં ભારતનો આ નિર્ણય અત્યંત સમયસરનો ગણાય છે. આનાથી ભારતીય શિપિંગ કંપનીઓ માટે લાંબા ગાળાની નવી અને મોટી તકોના દ્વાર ખુલશે.
શું છે આ ‘મર્ચન્ટ શિપિંગ સબસિડી સ્કીમ’?
ભારત સરકાર દ્વારા આ ખાસ યોજનાની શરૂઆત વર્ષ 2021 માં કરવામાં આવી હતી. આ સ્કીમ હેઠળ જ્યારે પણ કોઈ સરકારી કાર્ગો (માલસામાન) ના પરિવહન માટે ટેન્ડર બહાર પાડવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાં બોલી (Bidding) લગાવનારી ભારતીય શિપિંગ કંપનીઓને સરકાર તરફથી સબસિડી એટલે કે આર્થિક સહાય આપવામાં આવે છે. વિદેશી શિપિંગ કંપનીઓ અને ભારતીય કંપનીઓ વચ્ચે ઓપરેટિંગ ખર્ચમાં જે મોટો તફાવત હોય છે, તેને ઓછો કરવા માટે આ સબસિડી મદદરૂપ બને છે.
આ યોજનામાં સરકાર નવા જહાજોની ખરીદીને વધુ પ્રોત્સાહન આપી રહી છે, જેના નિયમો કંઈક આ પ્રમાણે છે:
-
નવા જહાજો માટે: ફેબ્રુઆરી 2021 પછી રજિસ્ટર્ડ થયેલા નવા જહાજોને વિદેશી કંપનીઓની સૌથી નીચી બોલી (Lowest Bid) ની સરખામણીએ 15 ટકા સુધીની સબસિડી મળી શકે છે.
-
જૂના જહાજો માટે: જે જહાજો અગાઉથી કાર્યરત છે તેમને 10 ટકા સુધીની સરકારી સહાય આપવામાં આવે છે.
-
મર્યાદા: જે જહાજો 20 વર્ષ કરતાં વધુ જૂના થઈ ગયા છે, તેમને આ યોજનાનો કોઈ લાભ મળતો નથી.
હવે આ યોજનાનો સમયગાળો વધારીને વર્ષ 2030-31 સુધી કરવામાં આવતા શિપિંગ કંપનીઓને લાંબા ગાળાની કાયદાકીય સ્પષ્ટતા મળશે. આનાથી કંપનીઓ નવા જહાજોની ખરીદી અને પોતાના કાફલા (Fleet) ને મોટો કરવા જેવા કરોડો રૂપિયાના રોકાણના નિર્ણયો ખૂબ જ આત્મવિશ્વાસ સાથે લઈ શકશે.
શા માટે ભારત માટે આ નિર્ણય અત્યંત મહત્વનો છે?
ભારત આજે વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અને મોટી વ્યાપારિક અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. દેશ પાસે 11,000 કિલોમીટર કરતાં પણ વધુ લાંબો દરિયા કિનારો (Coastline) ઉપલબ્ધ છે. આમ છતાં, એક કડવું સત્ય એ છે કે ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજ (Indian Flag) ધરાવતા જહાજો દેશના કુલ આયાત-નિકાસ (EXIM Trade) ના માત્ર 5 ટકાથી પણ ઓછો સામાન વહન કરે છે. બાકીનો 95% વ્યાપાર વિદેશી જહાજો દ્વારા થાય છે.
જો આપણે ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો, 1980 ના દાયકામાં ભારતીય જહાજો દેશના કુલ આયાત-નિકાસ વ્યાપારનો 40 ટકાથી વધુ હિસ્સો સંભાળતા હતા. પરંતુ સમયની સાથે અને વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં વિદેશી કંપનીઓનો દબદબો વધતો ગયો અને ભારતીય કંપનીઓ પાછળ રહી ગઈ. હવે સરકાર આ ગુમાવેલી ક્ષમતાને ફરીથી પ્રાપ્ત કરવાના મિશન પર કામ કરી રહી છે. તાજેતરમાં મિડલ ઈસ્ટના યુદ્ધ અને સમુદ્રી ચાંચિયાઓના જોખમોએ સાબિત કરી દીધું છે કે વિદેશી શિપિંગ કંપનીઓ પર વધુ પડતી નિર્ભરતા ભારત માટે ભવિષ્યમાં વ્યૂહાત્મક નબળાઈ બની શકે છે. તેથી પોતાના જહાજો હોવા અનિવાર્ય છે.
કઈ કંપનીઓને આ સરકારી યોજનાનો સીધો લાભ મળશે?
સરકારની આ નીતિના કારણે ભારતીય શેરબજારમાં લિસ્ટેડ શિપિંગ સેક્ટરની કંપનીઓને બૂસ્ટ મળવાની પૂરેપૂરી આશા છે. જેમાં મુખ્યત્વે બે કંપનીઓ મોખરે છે:
1. શિપિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (SCI)
સરકારની આ નવી નીતિથી સૌથી મોટો ફાયદો દેશની સરકારી કંપની ‘શિપિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા’ ને થવાની ધારણા છે. અગાઉ સરકાર આ કંપનીના ખાનગીકરણ (Privatization) પર વિચાર કરી રહી હતી, પરંતુ હવે સરકારે પોતાની વ્યૂહરચના બદલી છે. હવે સરકાર SCI ના જહાજોના કાફલાની ક્ષમતા વધારવા પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. સરકારી માલસામાનની હેરફેર અને રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ આગામી દિવસોમાં SCI ની ભૂમિકા ઘણી વધુ પાવરફુલ બનશે.
2. ગ્રેટ ઈસ્ટર્ન શિપિંગ કંપની (GE Shipping)
ખાનગી ક્ષેત્રની વાત કરીએ તો ‘ગ્રેટ ઈસ્ટર્ન શિપિંગ કંપની’ આ સબસિડી યોજનાની સૌથી મોટી લાભાર્થી સાબિત થઈ શકે છે. બજારના નિષ્ણાતોના મતે, આ કંપનીની બેલેન્સ શીટ ખૂબ જ મજબૂત છે અને તેનો રિટર્ન રેશિયો પણ શાનદાર છે. સબસિડી મળવાના કારણે કંપનીને સરકારી કાર્ગો મેળવવાની ઉત્તમ તકો પ્રાપ્ત થશે, જેનાથી કંપનીની આવકમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે.
શિપિંગ સેક્ટરના શેરોમાં તેજીનો માહોલ
સરકારના આ સકારાત્મક નિર્ણયની સીધી અને સાનુકૂળ અસર આ બંને કંપનીઓના શેરના ભાવ પર જોવા મળી રહી છે:
-
Shipping Corporation of India (SCI): શુક્રવારના ટ્રેડિંગ સેશનમાં કંપનીનો શેર 1.36 ટકાના વધારા સાથે રૂ. 331.40 પર બંધ રહ્યો હતો. જો છેલ્લા એક મહિનાની વાત કરીએ તો આ શેરમાં રોકાણકારોને 13.93 ટકાની મજબૂત તેજી જોવા મળી છે.
-
Great Eastern Shipping Company: આ કંપનીનો શેર પણ શુક્રવારે 3.30 ટકા ઉછળીને રૂ. 1,533.90 ના સ્તરે પહોંચી ગયો હતો. વિતેલા એક મહિનામાં આ કંપનીના શેરે પણ રોકાણકારોને 11.94 ટકાનું શાનદાર વળતર આપ્યું છે.
