વૈશ્વિક તેલ કટોકટી: શું પેટ્રોલ-ડીઝલ ફરી મોંઘા થશે? હોર્મોઝની ખાડીમાં કાયમી ‘ટોલ ટેક્સ’ વસૂલવાની ઈરાન-ઓમાનની તૈયારી
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ઉર્જા બજાર પર ફરી એકવાર મોટો ખતરો મંડરાઈ રહ્યો છે. દુનિયાભરમાંથી જ્યાંથી સૌથી વધુ કાચું તેલ અને ગેસ સપ્લાય થાય છે, તેવા સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મોઝ’ (Hormuz Strait) પર હવે ઈરાન કાયમી ધોરણે કબજો જમાવીને ટેક્સ વસૂલવાની મોટી યોજના બનાવી રહ્યું છે. ઈરાન તરફથી સત્તાવાર સંકેત આપવામાં આવ્યા છે કે તે ઓમાન દેશ સાથે મળીને આ દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થતા તમામ માલવાહક જહાજો પર એક કાયમી અને ઔપચારિક ‘ટોલ સિસ્ટમ’ (Toll System) લાગુ કરવા માટે ગંભીર ચર્ચા કરી રહ્યું છે. જો આ વ્યવસ્થા અમલમાં આવશે તો આગામી દિવસોમાં વિશ્વભરમાં કાચા તેલ (Crude Oil) અને સીએનજી-એલપીજી ગેસના ભાવ આસમાનને આંબી શકે છે.
જો કે, આ મામલે ઓમાન સરકાર તરફથી હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર નિવેદન કે સહમતી સામે આવી નથી. પરંતુ ઈરાન આ દરિયાઈ માર્ગ પર પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માટે સંપૂર્ણ રીતે મક્કમ દેખાઈ રહ્યું છે. વાસ્તવમાં, ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પર કરવામાં આવેલા સૈન્ય હુમલા બાદથી જ આ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ રૂટ આંશિક રીતે ખોરવાયેલો છે. ઈરાને વળતો પ્રહાર કરીને આ માર્ગ પરથી પસાર થતા પશ્ચિમી દેશોના જહાજોને રોક્યા હતા, પરંતુ હવે તે આ અસ્થાયી રોકને કાયમી કાનૂની આર્થિક વ્યવસ્થામાં બદલવાની ફિરાકમાં છે.
ફ્રાન્સમાં ઈરાની રાજદૂતનો ખુલાસો: ‘સુરક્ષા આપીએ છીએ તો ખર્ચ પણ વસૂલીશું’
આ સમગ્ર વિવાદ અને નવી યોજના અંગે ફ્રાન્સમાં ઈરાનના રાજદૂત મોહમ્મદ અમીન નેજાદે તાજેતરમાં મીડિયા સંસ્થા ‘બ્લૂમબર્ગ’ ને આપેલા ઈન્ટરવ્યુમાં ઈરાનનો પક્ષ ખુલ્લેઆમ દુનિયા સામે રાખ્યો છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, હોર્મોઝની ખાડીમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા પૂરી પાડવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય નૌકાચાલન (Navigation) નું યોગ્ય સંચાલન કરવા માટે ઈરાન અને ઓમાને પોતાના સંસાધનો અને સૈન્ય શક્તિ લગાવવી પડે છે. આ વ્યવસ્થા જાળવી રાખવા પાછળ મોટો નાણાકીય ખર્ચ થાય છે. તેથી, જે દેશો કે કંપનીઓ આ સુરક્ષિત દરિયાઈ માર્ગનો લાભ ઉઠાવવા માંગે છે, તેમણે આ ખર્ચનો પોતાનો હિસ્સો ‘ટોલ’ સ્વરૂપે ચૂકવવો જ પડશે.
ઈરાની રાજદૂતના મતે આ નવી વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે પારદર્શક હશે. જો વૈશ્વિક સમુદાય આ વિસ્તારમાં શાંતિ અને જહાજોની નિર્બાધ અવરજવર ઈચ્છતો હોય, તો તેમણે ઈરાન દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા આ આર્થિક ઉકેલને સ્વીકારવો પડશે. ઈરાન આ પગલા દ્વારા અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ જેવા દેશોને આર્થિક મોરચે મોટો ઝટકો આપવા માંગે છે, કારણ કે આ રૂટ બંધ થવાથી અથવા મોંઘો થવાથી પશ્ચિમી દેશોમાં ફુગાવો બેકાબૂ બની શકે છે.
શા માટે આખી દુનિયા માટે આટલો મહત્વનો છે ‘હોર્મોઝ સ્ટ્રેટ’?
ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, ઉત્તરમાં ઈરાન અને દક્ષિણમાં ઓમાન દેશની વચ્ચે આવેલી ‘હોર્મોઝની ખાડી’ (Strait of Hormuz) પર્શિયન ખાડીને હિંદ મહાસાગર સાથે જોડે છે. આ દરિયાઈ પટ્ટી આખા વિશ્વની ઉર્જા સુરક્ષા માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે. દુનિયાભરમાં સપ્લાય થતા કુલ કાચા તેલ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) નો આશરે પાંચમો ભાગ એટલે કે ૨૦ ટકા જેટલો હિસ્સો માત્ર આ એક જ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. તેલ અને ગેસ ઉપરાંત આ માર્ગ દ્વારા એલ્યુમિનિયમ, ખાતર અને અન્ય મહત્વની ઔદ્યોગિક ચીજવસ્તુઓનું મોટા પાયે પરિવહન થાય છે.
આ દરિયાઈ માર્ગની સૌથી મોટી વિશેષતા અને નબળાઈ તેની પહોળાઈ છે. પોતાના સૌથી સાંકડા બિંદુ પર આ જળમાર્ગ માત્ર ૨૪ માઈલ (આશરે ૩૯ કિલોમીટર) પહોળો છે. આટલી સાંકડી પટ્ટી હોવાને કારણે ઈરાનની નૌસેના અને તટીય સેના (Islamic Revolutionary Guard Corps) માટે અહીંથી પસાર થતા દરેક નાના-મોટા જહાજ પર નજર રાખવી અને તેને રોકવી ખૂબ જ સરળ બની જાય છે. ઈરાની સેનાની મરજી વગર અહીંથી કોઈ પણ વ્યાપારી જહાજ માટે પસાર થવું લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન છે.
ભારત પર આ કાયમી ટોલ ટેક્સની કેવી અસરો થશે?
હોર્મોઝની ખાડીમાં ઊભું થયેલું આ સંકટ ભારત માટે સીધી ચિંતાનો વિષય છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૮૦ ટકાથી વધુ કાચું તેલ વિદેશથી આયાત કરે છે, જેમાંથી મોટો હિસ્સો સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, યુએઈ અને કુવૈત જેવા ખાડી દેશોમાંથી આવે છે. આ તમામ દેશોમાંથી આવતા તેલ અને ગેસના ટેન્કરો ફરજિયાતપણે હોર્મોઝની ખાડી થઈને જ ભારતના પશ્ચિમી બંદરો (જેવા કે ગુજરાતના કંડલા કે મુંબઈ પોર્ટ) સુધી પહોંચે છે.
જો ઈરાન અહીં કાયમી ધોરણે મોટો ટોલ ટેક્સ વસૂલવાનું શરૂ કરશે, તો શિપિંગ કંપનીઓ પર આર્થિક બોજ વધશે. આ વધારાનો ખર્ચ આખરે તેલના ભાવમાં ઉમેરવામાં આવશે. પરિણામે, ભારતમાં કાચા તેલની આયાત મોંઘી થશે અને દેશમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ તેમજ રાંધણ ગેસ (LPG) અને સીએનજીના ભાવમાં મોટો વધારો ઝીંકાઈ શકે છે. જ્યારે પણ ઈંધણ મોંઘું થાય છે, ત્યારે પરિવહન ખર્ચ વધવાને કારણે શાકભાજી, દૂધ અને અનાજ સહિતની તમામ આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ મોંઘી થઈ જાય છે, જેની સીધી અસર ભારતના સામાન્ય નાગરિકના ખિસ્સા પર પડશે.
પશ્ચિમી દેશોનો ભારે વિરોધ, છતાં ઈરાન પોતાની જીદ પર અડગ
ઈરાન દ્વારા લેવામાં આવેલા આ કડક અને આક્રમક વલણનો અમેરિકા, યુરોપિયન યુનિયન અને અન્ય ખાડી દેશોએ સખત વિરોધ કર્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર મુક્ત દરિયાઈ માર્ગો પર આ રીતે એકપક્ષીય ટેક્સ વસૂલી શકાય નહીં. અમેરિકાએ પહેલેથી જ ઈરાનના દરિયાઈ બંદરો પર આકરી નાકાબંધી (Blockade) કરી રાખી છે, જેના કારણે આ ક્ષેત્રમાં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ બનેલી છે.
જો કે, ઈરાન આ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ સામે ઝૂકવા બિલકુલ તૈયાર નથી. ઈરાનની સંસદે (Majlis) તો આ સંબંધમાં એક સત્તાવાર પ્રસ્તાવ પણ પસાર કરી દીધો છે, જે અંતર્ગત હોર્મોઝમાંથી પસાર થતા જહાજો પર કાનૂની ફી વસૂલવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. તેહરાન (ઈરાનની રાજધાની) એ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીધું છે કે હોર્મોઝ જળડમરુમધ્યની સુરક્ષા અને સાર્વભૌમત્વ બાબતે તેઓ કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ કે સમજૂતી કરશે નહીં. ઈરાનની આ જીદ આવનારા દિવસોમાં વૈશ્વિક સ્તરે એક મોટા આર્થિક યુદ્ધ (Economic Warfare) માં પરિણમી શકે છે, જેનાથી ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વએ સાવધ રહેવું પડશે.
