ટોલ ટેક્સ નહીં, હોર્મુઝમાં ‘પર્યાવરણ ટેક્સ’ વસૂલશે ઇરાન: અમેરિકા સાથેની ડીલ વચ્ચે તેહરાનનો નવો માસ્ટરસ્ટ્રોક!
પશ્ચિમ એશિયાના ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) સમીકરણો દરરોજ એક નવો વળાંક લઈ રહ્યા છે. અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા વિવાદ બાદ હવે એક ગુપ્ત પરમાણુ કરાર (અંતરિમ સમજૂતી) અંતિમ તબક્કામાં હોવાના અહેવાલો છે. જો કે, આ કરારની સત્તાવાર જાહેરાત થાય તે પહેલાં જ ઇરાનના વિદેશ મંત્રાલયે એક એવો દાવ ખેલ્યો છે, જેણે આખા વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે. ઇરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એક એવા ‘હોર્મુઝ જળડમરુમધ્ય’ (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી કોઈ પણ પ્રકારનો ‘ટોલ ટેક્સ’ વસૂલશે નહીં, પરંતુ તેની જગ્યાએ ‘પર્યાવરણ અને સુરક્ષા ટેક્સ’ (Environment and Security Tax) ચોક્કસ લેશે.
સોમવારે ઇરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બાગેઇએ આ અંગે સત્તાવાર માહિતી આપતા જણાવ્યું હતું કે, “ટોલ ટેક્સના નામે પશ્ચિમી મીડિયા દ્વારા ઇરાનની છબીને વૈશ્વિક સ્તરે બદનામ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ઇરાન કોઈ વ્યાપારી ટોલ વસૂલતું નથી. અમે માત્ર દરિયાઈ પર્યાવરણની રક્ષા અને જહાજોની સુરક્ષા માટે અપાતી સેવાઓ બદલ ચાર્જ વસૂલવાના છીએ.” આ માટે ઇરાન પોતાના પાડોશી દેશ ઓમાન સાથે સતત વાતચીત કરી રહ્યું છે અને ટૂંક સમયમાં જ હોર્મુઝ માર્ગ માટે એક નવો આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોટોકોલ જાહેર કરવામાં આવશે.
આખરે હોર્મુઝ માર્ગ દુનિયા માટે આટલો મહત્વનો કેમ છે?
ભૂગોળની દ્રષ્ટિએ સમજીએ તો, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ પર્શિયન ખાડી (ફારસની ખાડી) નો એકમાત્ર પ્રવેશદ્વાર છે, જે જહાજોને ઓમાનની ખાડી અને અરબ સાગર સાથે જોડે છે. આ નાનકડો દરિયાઈ પટ્ટો વૈશ્વિક અર્થતંત્રની જીવાદોરી સમાન છે, કારણ કે સમગ્ર વિશ્વમાં સપ્લાય થતા કુલ કાચા તેલ (Crude Oil) નો આશરે ૨૦ ટકા હિસ્સો માત્ર આ એક જ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે.
સૌદી અરેબિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), કતાર, કુવૈત અને ઇરાક જેવા વિશ્વના સૌથી મોટા ઓઇલ અને ગેસ ઉત્પાદક દેશો પોતાના હજારો કરોડો ડૉલરના ઇંધણની નિકાસ આ જ રસ્તેથી કરે છે. જો આ માર્ગ ક્યારેય પણ બ્લોક થાય, તો આખી દુનિયામાં ઇંધણના ભાવો આસમાને પહોંચી જાય અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર ઠપ્પ થઈ જાય તેમ છે.
અમેરિકા સાથેની ડીલ અને ઇરાનની ચાલબાજી
અહેવાલો અનુસાર, અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે એક ગુપ્ત અંતરિમ પરમાણુ કરાર પર સહમતિ સધાઈ ગઈ છે. આ કરારની મુખ્ય શરત એ છે કે ઇરાન ભવિષ્યમાં ક્યારેય પરમાણુ હથિયારો બનાવશે નહીં અને તેના બદલામાં અમેરિકા તેના પરથી આકરા આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવી લેશે, જેથી ઇરાન મુક્તપણે પોતાનું તેલ વેચી શકે. આ ઉપરાંત, અમેરિકા ભૂતકાળમાં જપ્ત કરેલા ઇરાનના અબજો ડૉલર પણ પાછા લોટાવશે.
પરંતુ, આ સમજૂતીમાં અમેરિકાએ ઇરાન પર હોર્મુઝના માર્ગેથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી કોઈ પણ પ્રકારનો ટોલ ટેક્સ લેવા પર કડક પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે આ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ તમામ દેશો માટે સંપૂર્ણપણે મફત અને ખુલ્લો રહે. આ શરતની તોડ કાઢવા માટે જ ઇરાને હવે ‘ટોલ’ શબ્દ હટાવીને તેને ‘પર્યાવરણ ટેક્સ’ નું નવું નામ આપી દીધું છે. ઇરાનનું કહેવું છે કે કરાર મુજબ અમે હોર્મુઝને વ્યાપાર માટે સંપૂર્ણ ખુલ્લું તો મૂકીશું, પરંતુ અમારા દરિયાઈ વિસ્તારની સુરક્ષા અને પર્યાવરણને ક્લીન રાખવા માટે જે ખર્ચ થાય છે, તે પૈસા તો અમે જહાજો ઓપરેટ કરતી કંપનીઓ પાસેથી વસૂલીને જ રહીશું.
૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ પછી બદલાયેલું ચિત્ર: કોની પાસેથી કેટલો ટેક્સ?
ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે લશ્કરી તણાવ વધ્યો તે પહેલાં સુધી હોર્મુઝના માર્ગે પસાર થવા માટે કોઈ પણ દેશના જહાજે કોઈ ટેક્સ આપવો પડતો નહોતો. પરંતુ યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાયા બાદ ઇરાને આ જળમાર્ગ પર પોતાનું લશ્કરી નિયંત્રણ મજબૂત કર્યું અને દરેક વ્યાપારી જહાજ પાસેથી સુરક્ષાના નામે ૧૦-૧૦ લાખ રૂપિયા (આશરે ૧૨,००० ડૉલર) વસૂલવાનું શરૂ કરી દીધું.
જો કે, આ નાણાકીય દંડ કે ટેક્સમાંથી ઇરાને પોતાના મિત્ર દેશોને હંમેશાં મુક્તિ આપી રાખી છે. ભારતના વ્યાપારી જહાજો પાસેથી ઇરાને ક્યારેય કોઈ ટેક્સ વસૂલ્યો નથી. આ જ રીતે ચીન અને પાકિસ્તાનના જહાજો પણ આ આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગ પરથી કોઈપણ જાતની ફી ચૂકવ્યા વિના એકદમ મફતમાં પસાર થાય છે.
ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ (IRGC) નું કડક નિયંત્રણ
હોર્મુઝના આ વ્યૂહાત્મક માર્ગ પરથી ટેક્સ ઉઘરાવવા અને વહીવટ ચલાવવા માટે ઇરાન સરકારે અગાઉ એક આખું નવું અલગ મંત્રાલય બનાવવાની પણ જાહેરાત કરી હતી. આ વિશેષ મંત્રાલયનું સત્તાવાર સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પણ કાર્યરત છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, આ આખી ટેક્સ વ્યવસ્થા અને હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીની કડક ચોકીદારી ઇરાનની સત્તાવાર સેનાના બદલે ત્યાંના કટ્ટરપંથી સૈન્ય સંગઠન ‘ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ’ (IRGC) ના કમાન્ડો દ્વારા કરવામાં આવે છે.
