નવી દિલ્હીમાં ક્વાડ મંત્રીઓની બેઠક: વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે ભારત-પ્રશાંત ક્ષેત્રને નવી ગતિ આપવાનો પ્રયાસ
વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય (Geo-political) અને આર્થિક તણાવ વચ્ચે, ભારત રાજધાની નવી દિલ્હીમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી બેઠકનું આયોજન કરી રહ્યું છે. લાંબા સમયથી જેની રાહ જોવાઈ રહી હતી તે ‘ક્વાડ’ (Quad – Quadrilateral Security Dialogue) દેશોના વિદેશ પ્રધાનોની બેઠક મંગળવારે યોજાવા જઈ રહી છે. પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલા સંઘર્ષો અને તેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે આવેલી આર્થિક મંદીની પૃષ્ઠભૂમિમાં આ બેઠક યોજાઈ રહી છે. ભારત આ બેઠક દ્વારા અટકેલી ક્વાડ સમિટને ફરીથી સક્રિય કરવા અને સભ્ય દેશો વચ્ચેના સહયોગને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવા માટે આશાવાદી છે.
રાજદ્વારીઓનું મહાસંમેલન અને મુખ્ય એજન્ડા
લગભગ એક વર્ષના લાંબા અંતરાલ પછી યોજાઈ રહેલી ક્વાડ વિદેશ પ્રધાનોની આ બેઠકમાં ચારેય દેશોના ટોચના રાજદ્વારીઓ ભાગ લઈ રહ્યા છે. ભારતના વિદેશ પ્રધાન એસ. જયશંકર આ બેઠકની યજમાની કરી રહ્યા છે, જેમાં ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશ પ્રધાન પેની વોંગ, જાપાનના વિદેશ પ્રધાન તોશિમિત્સુ મોટેગી અને અમેરિકાના નવા રાજ્ય સચિવ (Secretary of State) માર્કો રુબિયો સામેલ થશે.
રાજદ્વારી વર્તુળોના જણાવ્યા અનુસાર, ચારેય નેતાઓ ક્વાડ જૂથની પ્રવૃત્તિઓમાં નવો પ્રાણ ફૂંકવાનો પ્રયાસ કરશે. અગાઉ, જુલાઈ 2025 માં વોશિંગ્ટનમાં આ મંત્રીઓ મળ્યા હતા. તે પછી બદલાયેલા વૈશ્વિક સમીકરણો, ખાસ કરીને યુએસમાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના પુનરાગમન અને વેપાર-ટેરિફ નીતિઓ પર ભારત-અમેરિકા વચ્ચેના મતભેદોને કારણે ક્વાડની ગતિ થોડી ધીમી પડી હતી. આથી, આ બેઠકનો સૌથી મોટો એજન્ડા આગામી ક્વાડ નેતાઓની (દેશના વડાઓની) સમિટની તારીખ અને રૂપરેખા નક્કી કરવાનો રહેશે.
ભારત-જાપાન દ્વિપક્ષીય વાર્તાલાપ: આર્થિક સુરક્ષા અને ઉર્જા કટોકટી
મુખ્ય ક્વાડ બેઠક શરૂ થાય તે પહેલાં, સોમવારે ભારતના વિદેશ પ્રધાન એસ. જયશંકર અને જાપાનના વિદેશ પ્રધાન તોશિમિત્સુ મોટેગી વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠકમાં બંને દેશોએ પોતાના આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સંબંધોની ઝીણવટભરી સમીક્ષા કરી હતી.
હાલમાં પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને તણાવને કારણે ભારત અને જાપાન બંને ભારે પ્રભાવિત થયા છે, કારણ કે બંને દેશો પોતાની ઉર્જા (ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસ) ની જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે આ ક્ષેત્ર પર નિર્ભર છે. સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જવાને કારણે આર્થિક સુરક્ષા જોખમમાં મૂકાઈ છે.
એસ. જયશંકરની ટિપ્પણી:
“પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ આપણા બંને દેશો માટે ચિંતાજનક છે. ભારત અને જાપાન બંને મોટા પ્રમાણમાં ઉર્જાની આયાત કરે છે અને બંને દરિયાઈ હિતો ધરાવતા અગ્રણી વેપારી રાષ્ટ્રો છે. આવી સ્થિતિમાં આર્થિક સુરક્ષા માત્ર આપણો જ નહીં, પરંતુ વિશ્વની તમામ મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓનો મુખ્ય વિષય બની ગઈ છે.”
બીજી તરફ, જાપાનના વિદેશ પ્રધાન મોટેગીએ સ્વીકાર્યું કે વિશ્વ અત્યારે બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીના સૌથી મોટા “માળખાકીય પરિવર્તન” (Structural Transformation) માંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન બદલાઈ રહ્યું છે અને પ્રાદેશિક સંઘર્ષો તીવ્ર બની રહ્યા છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ભારત અને જાપાન સંયુક્ત રીતે નવી આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાને આકાર આપવાની મોટી જવાબદારી ધરાવે છે.
જાપાનની “મુક્ત અને ખુલ્લા ઈન્ડો-પેસિફિક” (FOIP) નીતિનો ઉલ્લેખ કરતા મોટેગીએ જણાવ્યું કે આ નીતિનો હેતુ નાના અને મધ્યમ દેશોની સ્થિતિસ્થાપકતા અને ક્ષમતા વધારવાનો છે, જેથી તેઓ બાહ્ય દબાણ વગર પોતાના નિર્ણયો જાતે લઈ શકે. તેમણે ઉમેર્યું કે ભારત અને જાપાન આ ક્ષેત્રના “પ્રેરક બળ” (Driving Force) તરીકે કામ કરશે.
ઓસ્ટ્રેલિયાની પ્રતિબદ્ધતા: અનિશ્ચિત સમયમાં સ્થિરતાની શોધ
ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશ પ્રધાન પેની વોંગે ભારતમાં આગમન પૂર્વે જ એક મજબૂત નિવેદન બહાર પાડ્યું હતું. તેમણે ક્વાડને અનિશ્ચિત વૈશ્વિક વાતાવરણ વચ્ચે ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્ર માટે શાંતિ, સ્થિરતા અને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરતી ચાર રાષ્ટ્રોની “અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગીદારી” ગણાવી હતી.
વોંગે નોંધ્યું કે ક્વાડ માત્ર કાગળ પરનું ગઠબંધન નથી, પરંતુ તે જમીની સ્તરે નક્કર પરિણામો આપી રહ્યું છે. ચારેય દેશો નીચેના મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં સક્રિયપણે સાથે કામ કરી રહ્યા છે:
દરિયાઈ સુરક્ષા : દરિયાઈ વેપાર માર્ગો સુરક્ષિત રાખવા.
મહત્વપૂર્ણ ખનિજો : ભવિષ્યની ટેકનોલોજી માટે જરૂરી ખનિજોનો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવો.
માળખાકીય વિકાસ : વિકાસશીલ દેશોમાં ગુણવત્તાયુક્ત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ.
આપત્તિ રાહત : કુદરતી આફતોના સમયે સંયુક્ત બચાવ કામગીરી.
પેની વોંગ આ મુલાકાત દરમિયાન એસ. જયશંકર સાથે ‘ઓસ્ટ્રેલિયા-INDIA વિદેશ મંત્રીઓના માળખાકીય સંવાદ’ માં પણ ભાગ લેશે. આ સંવાદમાં વેપાર, રોકાણ, સંરક્ષણ, ક્લાઈમેટ ચેન્જ, ક્રિટિકલ ટેકનોલોજી અને શિક્ષણ જેવા ક્ષેત્રોમાં દ્વિપક્ષીય સંબંધોને વધુ ગાઢ બનાવવામાં આવશે.
અમેરિકાનું વલણ અને ક્વાડ સમિટ સામેના પડકારો
આ બેઠકમાં સહુની નજર અમેરિકાના રાજ્ય સચિવ માર્કો રુબિયો પર રહેશે. ગયા વર્ષે પદ સંભાળ્યા બાદ રુબિયોની આ પ્રથમ સત્તાવાર ભારત મુલાકાત છે. જો કે, રાજદ્વારી વિશ્લેષકો માને છે કે યુએસમાં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના આવ્યા પછી ક્વાડ પ્રત્યે વોશિંગ્ટનનો ઉત્સાહ અગાઉ જેટલો રહ્યો નથી. અમેરિકાની વર્તમાન ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ અને ટેરિફ નીતિઓને કારણે ભારત અને યુએસ વચ્ચે વેપાર ક્ષેત્રે થોડી સખ્તાઈ જોવા મળી છે, જેની અસર ક્વાડની ગતિવિધિઓ પર પણ પડી છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, ક્વાડ નેતાઓની છેલ્લી સમિટ સપ્ટેમ્બર 2024માં યુએસમાં થઈ હતી. ત્યારબાદ ભારતે 2025માં સમિટનું આયોજન કરવાનું હતું, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારત આવવાની સ્પષ્ટ પ્રતિબદ્ધતા ન દર્શાવતા તે સમિટ મુલતવી રાખવી પડી હતી. આથી, નવી દિલ્હીની આ મંત્રી સ્તરની બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રને ક્વાડના મહત્વ વિશે પુનઃ આશ્વસ્ત કરવાનો અને નેતાઓની સમિટ માટે સંમતિ સાધવાનો રહેશે.
