રેલવે અને બેંક સહિત આ ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા કર્મચારીઓની લાગી લોટરી, સરકારે વાર્ષિક ઇન્ક્રીમેન્ટ કર્યું ફરજિયાત
ભારત સરકારના નવા શ્રમ કાયદા એટલે કે ન્યૂ લેબર કોડ (New Labour Code) ના નિયમો લાગુ થવાની સાથે જ દેશમાં કોન્ટ્રાક્ટ (કરાર) પર કામ કરતા લાખો કર્મચારીઓ માટે એક ખૂબ જ મોટા અને રાહતના સમાચાર આવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા લેબર કોડના રૂલ ૧૮૫ (Rule 185) હેઠળ હવે કોન્ટ્રાક્ટ વર્કર્સને દર વર્ષે ઓછામાં ઓછો ૨% નો વાર્ષિક પગાર વધારો (Annual Salary Increment) આપવો ફરજિયાત કરી દેવામાં આવ્યો છે.
આ નવા ઐતિહાસિક નિયમ આવ્યા પછી હવે દેશની કોઈ પણ ખાનગી કે સરકારી કંપની અથવા કોન્ટ્રાક્ટર પોતાના નિયમિત કરારબદ્ધ કર્મચારીઓને વાર્ષિક હાઈક (પગાર વધારો) આપવાની ના પાડી શકશે નહીં. આ કાયદો કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરતા શ્રમિકોના આર્થિક શોષણને રોકવા માટેનું એક મોટું હથિયાર સાબિત થશે. ચાલો આ નવા કાયદા સાથે જોડાયેલી તમામ મહત્વની અને ઝીણવટભરી વાતોને સરળ ભાષામાં સમજીએ.
શું છે રૂલ ૧૮૫ અને કયા કર્મચારીઓને મળશે આનો સીધો ફાયદો?
કેન્દ્ર સરકારના ‘ઓક્યુપેશનલ સેફ્ટી, હેલ્થ એન્ડ વર્કિંગ કંડિશન્સ’ (OSHWC) સેન્ટ્રલ રૂલ્સના નિયમ ૧૮૫ હેઠળ આ ૨% વાર્ષિક પગાર વધારાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. પરંતુ અહીં એ જાણવું ખૂબ જરૂરી છે કે આ નિયમ કયા પ્રકારના કર્મચારીઓ માટે છે.
આ ગેરંટીડ પગાર વધારાનો લાભ માત્ર એવા કોન્ટ્રાક્ટ વર્કર્સને જ મળશે જેઓ કોઈ થર્ડ-પાર્ટી કોન્ટ્રાક્ટર (ત્રીજા પક્ષના કોન્ટ્રાક્ટર) ના માધ્યમથી કોઈ સંસ્થામાં ‘રેગ્યુલર વર્કર’ તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જો તમે કોઈ એજન્સી કે કોન્ટ્રાક્ટર હેઠળ લાંબા સમયથી નિયમિતપણે કોઈ કંપની કે સરકારી વિભાગમાં ફરજ બજાવો છો, તો હવેથી દર વર્ષે તમારા બેઝિક પગારમાં ઓછામાં ઓછો ૨% નો વધારો મેળવવો એ તમારો કાનૂની અધિકાર બની ગયો છે.
કયા કયા સેક્ટર્સ (ક્ષેત્રો) પર લાગુ થશે આ નવો નિયમ?
શ્રમ કાયદાના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, હાલના તબક્કે આ નિયમ એવા તમામ પાયાના સંસ્થાનો અને ઉદ્યોગો પર લાગુ કરવામાં આવશે જ્યાં કેન્દ્ર સરકાર (Central Government) મુખ્ય સત્તાધિકારી (Principal Authority) છે. આ દાયરામાં નીચે મુજબના મહત્વના ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે:
-
ભારતીય રેલવે (Indian Railways): રેલવેમાં કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરતા હજારો સફાઈ કામદારો, પેન્ટ્રી સ્ટાફ અને ટેકનિશિયનો.
-
જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો (PSBs): સરકારી બેંકોમાં સિક્યોરિટી ગાર્ડ, ડ્રાઈવર કે હાઉસકીપિંગ સ્ટાફ તરીકે કામ કરતા કર્મચારીઓ.
-
ખનિજ અને તેલ ક્ષેત્રો: દેશની તમામ સરકારી ખાણો (Mines) અને ઓઇલ ફિલ્ડ્સ (જેમ કે ONGC, IOCL વગેરે).
-
પરિવહન અને કનેક્ટિવિટી: દેશના મોટા બંદરો (Ports) અને હવાઈ પરિવહન સેવાઓ (એરપોર્ટ ઓથોરિટી).
-
ટેલિકોમ, વીમો અને CPSUs: બીએસએનએલ, એલઆઈસી અને કેન્દ્ર સરકારની તમામ જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ (CPSUs).
ખાસ નોંધ: રાજ્ય સરકારોના કાર્યક્ષેત્ર હેઠળ આવતી સંસ્થાઓ, ફેક્ટરીઓ કે સ્થાનિક કંપનીઓ માટે જે-તે રાજ્ય સરકારે પોતાના સ્તરે નિયમો નોટિફાય (જાહેર) કરવાના રહેશે. રાજ્યો દ્વારા મંજૂરી મળ્યા બાદ ત્યાંના સ્થાનિક કોન્ટ્રાક્ટ કર્મચારીઓને પણ આનો લાભ મળવા લાગશે.
કયા કર્મચારીઓને આ ૨% વધારાનો લાભ નહીં મળે?
નવા લેબર કોડમાં કેટલીક મર્યાદાઓ પણ નક્કી કરવામાં આવી છે, જે મુજબ અમુક વર્ગના કર્મચારીઓ આ કાયદાના દાયરામાંથી બહાર રહેશે:
૧. કંપનીના કાયમી કર્મચારીઓ: આ નિયમ એવા કર્મચારીઓ પર બિલકુલ લાગુ પડતો નથી જેઓ સીધા જ કોઈ કંપનીના પોતાના પેરોલ (Direct Payroll) પર કામ કરી રહ્યા છે. તેમના પગાર વધારાનો નિર્ણય કંપનીની આંતરિક પોલિસી અને પરફોર્મન્સના આધારે જ થશે.
૨. ફિક્સ્ડ-ટર્મ હાયર્સ (Fixed-Term Employees): ચોક્કસ સમયગાળા માટે કંપની દ્વારા સીધા કરાર પર રાખવામાં આવેલા કર્મચારીઓને પણ આનો લાભ નહીં મળે, કારણ કે તેઓ કોઈ વચેટિયા કે થર્ડ-पાર્ટી કોન્ટ્રાક્ટર ફ્રેમવર્ક હેઠળ આવતા નથી.
જો કોન્ટ્રાક્ટર પગાર વધારવાની ના પાડે તો શું કરવું?
નવા નિયમો મુજબ, જો કોઈ કોન્ટ્રાક્ટર કે એજન્સી પોતાના પાત્ર કર્મચારીને વર્ષ પૂરું થવા પર આ ૨% નો ગેરંટીડ ઇન્ક્રીમેન્ટ આપવાનો ઇનકાર કરે છે, તો કર્મચારીઓ તેની સામે કડક કાનૂની પગલાં લઈ શકે છે.
પીડિત કર્મચારી આ બાબતે શ્રમ વિભાગ (Labour Department) અથવા સંબંધિત લેબર કમિશનર સમક્ષ લેખિતમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે. હવે આ એક કાનૂની અધિકાર હોવાથી, નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનાર કોન્ટ્રાક્ટર વિરુદ્ધ દંડ અને તેનું લાયસન્સ રદ કરવા સુધીની કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
