અમેરિકાના રડાર પર વિશ્વનો દર ૧૩મો દેશ: ટ્રમ્પ શાસનમાં કયા દેશો સામે સર્જાયું છે યુદ્ધનું સંકટ? જાણો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ અને સમીક્ષા
વૈશ્વિક રાજકારણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં અત્યારે ભારે ઉથલપાથલ ચાલી રહી છે. અમેરિકામાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ બીજી વખત સત્તા પર આવ્યા બાદથી જ તેમની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ (America First) નીતિ વધુ આક્રમક બની છે. તાજેતરના વૈશ્વિક પ્રવાહો અને મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, દુનિયાનો દર ૧૩મો દેશ અત્યારે કોઈને કોઈ રીતે અમેરિકાના નિશાના પર છે. આ યાદીમાં એવા દેશો સામેલ છે જેના પર અમેરિકા કાં તો સીધો સૈન્ય હુમલો કરી ચૂક્યું છે, અથવા તો તેમને આર્થિક અને ભૌગોલિક રીતે નેસ્તનાબૂદ કરવાની ધમકીઓ મળી રહી છે.
આ આખી પરિસ્થિતિમાં સૌથી ચોંકાવનારો વળાંક ખાડી દેશ (Gulf Country) ઓમાનના કિસ્સામાં આવ્યો છે. એક સમયે અમેરિકાના અત્યંત નજીકના સાથી ગણાતા ઓમાનને તાજેતરમાં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તરફથી ગંભીર પરિણામો ભોગવવાની ચેતવણી મળી છે. ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે જો ઓમાન પોતાની નીતિઓમાં સુધારો નહીં કરે, તો તેને ભારે નુકસાન વેઠવું પડશે.
ઓમાન કેમ આવ્યું અમેરિકાના નિશાના પર?
ઓમાન અને અમેરિકા વચ્ચેના વર્ષો જૂના સંબંધોમાં અચાનક તિરાડ પડવા પાછળ મુખ્યત્વે બે દેશો વચ્ચેની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને ઈરાન સાથેની મિત્રતા જવાબદાર છે.
૧. હોર્મુઝની સમુદ્રધુની (Strait of Hormuz) અને ઈરાન યુદ્ધ:
ભૂગોળની દ્રષ્ટિએ ઓમાન વિશ્વના સૌથી વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ ‘હોર્મુઝની સમુદ્રધુની’ ના કિનારે વસેલું છે. આ એવો માર્ગ છે જ્યાંથી વૈશ્વિક સ્તરે તેલની નિકાસનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે. જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ચરમસીમાએ હતો, ત્યારે ઓમાને અમેરિકાનો પક્ષ લેવાનું ટાળ્યું હતું અને તટસ્થ ભૂમિકા ભજવી હતી. ઓમાનના આ વલણને કારણે ઈરાને પણ તેના પર કોઈ આક્રમણ કર્યું ન હતું.
૨. ઈરાન સાથે વેપારી કરાર:
અમેરિકાની નારાજગીનું તાજું કારણ એ છે કે ઓમાન સરકારે પોતાના અધિકારીઓને ઈરાન સાથે મુક્તપણે વેપાર વધારવાના નિર્દેશ આપ્યા છે. ઓમાનનું માનવું છે કે પોતાના આર્થિક હિતો માટે ઈરાન સાથે વેપાર કરવો જરૂરી છે. આટલું જ નહીં, ઈરાન અને ઓમાન મળીને હોર્મુઝ ક્ષેત્ર માટે એક નવો પ્રોટોકોલ તૈયાર કરી રહ્યા છે, જેના અંતર્ગત ઈરાન ત્યાંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ગ્રીન ટેક્સ (પર્યાવરણ ટેક્સ) વસૂલવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. અમેરિકાને ઈરાન અને ઓમાનની આ વધતી નિકટતા બિલકુલ પસંદ આવી નથી, કારણ કે આનાથી હોર્મુઝ ક્ષેત્રમાં અમેરિકાનો પ્રભાવ ઘટી રહ્યો છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના રડાર પર રહેલા ૧૫ દેશોનું ગણિત
જો આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવે તો, વિશ્વના કુલ દેશોમાંથી અંદાજે ૧૫ દેશો અત્યારે અમેરિકાની કડક નજર હેઠળ છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના વર્તમાન કાર્યકાળ દરમિયાન અમેરિકા કેટલાક દેશો પર સીધા સૈન્ય પગલાં લઈ ચૂક્યું છે, જ્યારે કેટલાક દેશોને કડક પરિણામોની ચેતવણી આપવામાં આવી છે.
જે દેશો પર સૈન્ય કાર્યવાહી થઈ ચૂકી છે:
અમેરિકાએ છેલ્લા કેટલાક સમયમાં ઈરાન, ઈરાક, નાઈજીરિયા, સોમાલિયા, સીરિયા, વેનેઝુએલા અને યમન જેવા દેશોમાં સૈન્ય ઓપરેશન્સ અથવા એરસ્ટ્રાઈક કરી છે. આમાં ઈરાન પર અમેરિકાએ સૌથી વધુ આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે.
જે દેશોને ચેતવણી કે આર્થિક પ્રતિબંધોનો સામનો કરવો પડ્યો છે:
બીજી તરફ, કેનેડા, કોલંબિયા, ક્યુબા, ગ્રીનલેન્ડ (જે ડેનમાર્કની સાર્વભૌમત્વ હેઠળ છે), મેક્સિકો, પનામા, પેલેસ્ટાઈન અને ઓમાન જેવા દેશો અમેરિકાની રાજદ્વારી અને આર્થિક રડાર પર છે. આ યાદી દર્શાવે છે કે અમેરિકા માત્ર એશિયા કે મધ્ય-પૂર્વના દેશો જ નહીં, પરંતુ તેના પોતાના પાડોશી દેશો (જેમ કે મેક્સિકો અને કેનેડા) સાથે પણ વેપાર અને સરહદ મુદ્દે કડક વલણ અપનાવી રહ્યું છે.
ક્યુબા પર સૈન્ય હુમલાની આશંકા: પેન્ટાગોનનો પ્લાન
વૈશ્વિક મીડિયા સંસ્થાના અહેવાલ મુજબ, અમેરિકાના સંરક્ષણ મંત્રાલય એટલે કે પેન્ટાગોને ક્યુબા (Cuba) પર સંભવિત હવાઈ હુમલા માટેની સંપૂર્ણ બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરી લીધી છે. આ સૈન્ય પ્લાન અત્યારે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની અંતિમ મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવ્યો છે. જો વ્હાઇટ હાઉસ તરફથી લીલી ઝંડી મળશે, તો અમેરિકી વાયુસેના ક્યુબા પર સૈન્ય કાર્યવાહી કરી શકે છે.
અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રુબિયોએ કેબિનેટ બેઠકમાં ક્યુબાને અમેરિકાની આંતરિક સુરક્ષા માટે એક મોટો ખતરો ગણાવ્યો છે. ભૌગોલિક રીતે ક્યુબા અમેરિકાના ફ્લોરિડા રાજ્યની ખૂબ જ નજીક આવેલું છે. રુબિયોના જણાવ્યા અનુસાર, ક્યુબાની વર્તમાન રાજકીય અને આર્થિક અસ્થિરતાને કારણે ગુનાખોરી અને શરણાર્થીઓની સમસ્યા વધી શકે છે, જે લાંબા ગાળે અમેરિકાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને સીધી અસર કરી શકે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને શાંતિ પર શું અસર થશે?
નિષ્ણાતોના મતે, અમેરિકાની આ ‘સુપરપાવર’ આક્રમકતાને કારણે વૈશ્વિક બજારોમાં અનિશ્ચિતતાનો માહોલ છે. જો ઓમાન અને હોર્મુઝની સમુદ્રધુની આસપાસ તણાવ વધશે, તો વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલ (Crude Oil) ના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે, જેની સીધી અસર ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે.
ટ્રમ્પ પ્રશાસનનું આ કડક વલણ દર્શાવે છે કે આગામી દિવસોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો (જેમ કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર) ની ભૂમિકા વધુ પડકારજનક બનશે અને વિશ્વના દેશોએ અમેરિકા સાથેના સંબંધોમાં ખૂબ જ સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધવું પડશે.
