ઈરાને અમેરિકાને તેની શરતો યાદ અપાવી, ટ્રમ્પના નિર્ણય પર વિશ્વની નજર
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને ખાડી દેશોમાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સૈન્ય સંઘર્ષ વચ્ચે એક અત્યંત આશાસ્પદ અને સનસનાટીપૂર્ણ સમાચાર સામે આવ્યા છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે પરંપરાગત દુશ્મનીનો અંત લાવવા માટે પડદા પાછળ ચાલી રહેલી રાજદ્વારી વાટાઘાટો હવે નિર્ણાયક વળાંક પર પહોંચી ગઈ છે. બંને દેશો યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે સૈદ્ધાંતિક રીતે સંમત થયા હોવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે, પરંતુ આ શાંતિનો માર્ગ ઈરાન દ્વારા મૂકવામાં આવેલી કડક શરતો પર નિર્ભર છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સમક્ષ પોતાની પાંચ મુખ્ય જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં રજૂ કરીને વૈશ્વિક સ્તરે હડકંપ મચાવી દીધો છે.
આજે ૧૩ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ વૈશ્વિક રાજદ્વારી જગતમાં મિડલ ઈસ્ટ (મધ્ય પૂર્વ) ને લઈને સૌથી મોટી હલચલ જોવા મળી રહી છે. ઈરાન અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા સૈન્ય અને આર્થિક સંઘર્ષનો અંત લાવવા માટે એક વ્યાપક બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેને “ઇસ્લામાબાદ સમજૂતી કરાર” તરીકે ઓળખવામાં આવી રહી છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ આ પ્રસ્તાવિત ફ્રેમવર્ક વિશે વિગતવાર માહિતી આપતા જણાવ્યું છે કે, આ કરાર બંને દેશો વચ્ચેના વર્તમાન યુદ્ધનો અંત લાવશે અને ભવિષ્યની લાંબી વાટાઘાટો માટે નવો માર્ગ મોકળો કરશે. જો કે, આ કરારનો સંપૂર્ણ આધાર અમેરિકા ઈરાનની શરતોનું કેટલું પાલન કરે છે તેના પર ટકેલો છે.
બે તબક્કામાં થશે ઐતિહાસિક વાટાઘાટો
વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે આ પ્રસ્તાવિત કરાર એક લાંબી અને જટિલ રાજદ્વારી પ્રક્રિયાનો માત્ર પ્રથમ તબક્કો છે. તેમણે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે ભવિષ્યના સંબંધો આ પ્રારંભિક કરારના સફળ અમલીકરણ પર જ નિર્ભર રહેશે. વ્યૂહાત્મક રણનીતિના ભાગરૂપે તેહરાનના સૌથી વિવાદાસ્પદ મુદ્દા એટલે કે ‘પરમાણુ કાર્યક્રમ’ પરની ચર્ચાઓને હાલ પૂરતી વાટાઘાટોના બીજા તબક્કા માટે મુલતવી રાખવામાં આવી છે. પ્રથમ તબક્કામાં પરમાણુ કરારના મેમોરેન્ડમ પર સહમતિ સાધવામાં આવશે, જ્યારે વધુ જટિલ પરમાણુ મુદ્દાઓ પર બીજા તબક્કામાં ચર્ચા થશે, જે આશરે ૬૦ દિવસ સુધી ચાલવાની અપેક્ષા છે. જો પ્રથમ તબક્કો નિષ્ફળ જશે, તો પરમાણુ મુદ્દે ક્યારેય વાત આગળ નહીં વધે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં નવી ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ
ઈરાનની સૌથી મુખ્ય અને કડક શરત એ છે કે વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી હોર્મુઝની ખાડી (હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ) માં યુદ્ધ પહેલાની પરિસ્થિતિ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવશે નહીં. વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો એક બહુ મોટો હિસ્સો આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે, જે યુદ્ધ દરમિયાન બંને સેનાઓ વચ્ચે મુખ્ય અખાડો બન્યો હતો. ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દરિયાઈ પ્રતિબંધો હટાવવાની સાથે આ વિસ્તારમાં તેનું નવું સુરક્ષા માળખું અમલી બનશે.
૪૭ વર્ષ પછી સાર્વભૌમત્વનો સ્વીકાર અને આંતરિક બાબતોમાં અહસ્તક્ષેપ
આ વાટાઘાટોની સૌથી ઐતિહાસિક કડી સાર્વભૌમત્વનો મુદ્દો છે. અરાઘચીએ ગર્વપૂર્વક નોંધ્યું હતું કે છેલ્લા ૪૭ વર્ષના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વખત બની રહ્યું છે જ્યારે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સ્પષ્ટપણે અને તે પણ લેખિત સ્વરૂપમાં ઈસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ ઈરાનની સાર્વભૌમત્વ પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવા તૈયાર થયું છે. આ કરાર સંપૂર્ણ સમાનતાના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે, જેમાં અમેરિકા ઈરાનની આંતરિક બાબતોમાં કોઈ દખલગીરી નહીં કરવાનું વચન આપશે, અને બદલામાં ઈરાન પણ અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિથી દૂર રહેશે.
દરિયાઈ સુરક્ષાની ગેરંટી અને સીઝ થયેલી સંપત્તિની મુક્તિ
કરારના ભાગરૂપે, તેહરાન આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં વ્યાપારી જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સીધી અને સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા તૈયાર થયું છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા વૈશ્વિક જહાજોને સલામત માર્ગ (સેફ પેસેજ) આપવામાં આવશે, જેથી વૈશ્વિક વેપાર ફરી ધમધમતો થઈ શકે. આ સાથે જ, અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો દ્વારા વિદેશી બેંકોમાં જપ્ત કે ફ્રીઝ કરવામાં આવેલી ઈરાનની અબજો ડોલરની આર્થિક સંપત્તિ અને ભંડોળને મુક્ત કરવાનો રસ્તો પણ શોધી કાઢવામાં આવ્યો છે. આ ભંડોળ મુક્ત થતાં જ ઈરાન પોતાના આર્થિક પુનર્નિર્માણ અને વિકાસના કાર્યો શરૂ કરી શકશે. હવે જોવાનું એ રહે છે કે સત્તાના સૂત્રો સંભાળ્યા પછી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ઈરાનની આ તમામ શરતો પર સહી કરે છે કે મિડલ ઈસ્ટનું રાજકારણ ફરી કોઈ નવો વળાંક લે છે.
