યુએસ લશ્કરી કમાન્ડનો વિવાદાસ્પદ નકશો: ભારતની સરહદો સાથે છેડછાડ સામે ભારતમાં રોષ
તાજેતરમાં અમેરિકાના સંરક્ષણ વિભાગ દ્વારા લેવાયેલા એક નિર્ણયે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં અને ખાસ કરીને ભારત-અમેરિકાના સંબંધોમાં એક નવો વિવાદ જગાવ્યો છે. યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ડિફેન્સે તેમના મહત્વના કમાન્ડનું નામ ફરીથી બદલીને ‘ઈન્ડો-પેસિફિક કમાન્ડ’ (INDOPACOM) થી ‘પેસિફિક કમાન્ડ’ (PACOM) કરી દીધું છે. આ ફેરફારની સાથે જે નકશો બહાર પાડવામાં આવ્યો છે, તેમાં ભારતનો ખોટો નકશો દર્શાવતા સમગ્ર દેશમાં ભારે રોષ અને આશ્ચર્ય જોવા મળી રહ્યું છે.
શું છે નકશામાં છેડછાડનો વિવાદ?
અમેરિકાના આ નકશામાં ભારતની અખંડિતતાને લઈને ગંભીર બેદરકારી દાખવવામાં આવી છે. યુએસ પેસિફિક કમાન્ડની વેબસાઈટ પર મૂકવામાં આવેલા ‘જવાબદારી ક્ષેત્રના નકશા’માં જમ્મુ-કાશ્મીરના કેટલાક ભાગોને ભારતથી અલગ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. નકશામાં પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના કાશ્મીર (PoK) ને પાકિસ્તાનના ભાગ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે અક્સાઈ ચીન જેવા વિસ્તારોને પણ ભારતના મુખ્ય નકશામાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. ભારત પોતાની સમગ્ર ભૂમિ અને દરિયાઈ સરહદોને અવિભાજ્ય માને છે, ત્યારે અમેરિકા જેવા વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર દ્વારા ભારતનો આવો છેડછાડ કરેલો નકશો રજૂ કરવો તે ભારતની સંવેદનાઓ પર સીધો ઘા સમાન છે.
નામ બદલવા પાછળનું યુએસનું તર્ક
પોતાના બચાવમાં યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ડિફેન્સે જણાવ્યું છે કે જૂના નામ ‘પેસિફિક કમાન્ડ’ (USPACOM) પર પાછા ફરવાનો મુખ્ય હેતુ કમાન્ડના ઐતિહાસિક વારસા અને મૂળનું સન્માન કરવાનો છે. અધિકારીઓનો દાવો છે કે આ નિર્ણયથી કમાન્ડની કાર્યકારી ભૂમિકા કે વ્યૂહાત્મક મિશનમાં કોઈ ફેરફાર થશે નહીં. તેમનું કહેવું છે કે, આ નામ બદલાવ માત્ર સંસ્થાની ઓળખ માટે છે, અને તે પેસિફિકમાં સેવા આપતા સૈનિકોમાં ગર્વની ભાવના જગાડશે. જોકે, આ સ્પષ્ટતા ભારતીય નિષ્ણાતોને ગળે ઉતરે તેવી નથી. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર નામ બદલવું એ વહીવટી પ્રક્રિયા હોઈ શકે છે, પરંતુ તે સાથે નકશામાં ભૂલ કરવી એ પ્રશાસનની ભારત પ્રત્યેની નીતિગત ખામી અથવા ગંભીર બેદરકારી સૂચવે છે.
2018 માં ‘ઈન્ડો-પેસિફિક’ શબ્દનું મહત્વ શું હતું?
2018 માં જ્યારે કમાન્ડનું નામ બદલીને ‘ઈન્ડો-પેસિફિક કમાન્ડ’ કરવામાં આવ્યું હતું, ત્યારે તેને ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવ્યું હતું. તે સમયે અમેરિકાએ સ્વીકાર્યું હતું કે હિંદ મહાસાગર અને દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા ગતિશીલતા હવે પેસિફિક ક્ષેત્ર સાથે અભિન્ન રીતે જોડાયેલી છે. ભારત માટે આ એક મોટું સન્માન અને વ્યૂહાત્મક વિજય હતો, કારણ કે તેનાથી હિંદ મહાસાગરમાં ભારતની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને સ્વીકૃતિ મળી હતી. ભારત-યુએસ સંરક્ષણ સહયોગ, દરિયાઈ સુરક્ષા, માહિતી શેરિંગ અને સંયુક્ત કવાયતોમાં USINDOPACOM એક મુખ્ય કડી બની ગયું હતું. હવે ફરીથી ‘ઈન્ડો’ શબ્દ હટાવવો તે ભારત માટે એક ચિંતાનો વિષય છે.
The Department of War announced that the U.S. Indo-Pacific Command (USINDOPACOM) will officially restore its name to the U.S. Pacific Command (USPACOM). pic.twitter.com/xYRU7e5lZP
— ANI (@ANI) June 17, 2026
આ કમાન્ડ શા માટે ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વનું છે?
1 જાન્યુઆરી, 1947 ના રોજ સ્થાપિત થયેલું આ કમાન્ડ વિશ્વના સૌથી જૂના અને મોટા લડાયક કમાન્ડ્સમાંનું એક છે. હવાઈમાં મુખ્ય મથક ધરાવતું આ કમાન્ડ સમગ્ર એશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા, પેસિફિક મહાસાગર અને હિંદ મહાસાગરના મહત્વના વિસ્તારોની સુરક્ષા પર દેખરેખ રાખે છે. તે કોરિયન યુદ્ધથી લઈને આધુનિક સમયના માનવતાવાદી મિશન સુધીની કામગીરીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ભારત માટે આ ક્ષેત્રમાં અમેરિકા સાથેનો સહયોગ ચીનના વધતા પ્રભાવને કાબૂમાં રાખવા અને સમગ્ર ક્ષેત્રમાં ‘મુક્ત અને ખુલ્લું હિંદ-પ્રશાંત’ (Free and Open Indo-Pacific) વાતાવરણ જાળવવા માટે અનિવાર્ય છે.
