હોર્મુઝમાંથી જહાજો પસાર કરવા માટે હવે લેવી પડશે પર્સિયન ગલ્ફ એડમિનિસ્ટ્રેશનની મંજૂરી
વૈશ્વિક રાજનીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારના ઇતિહાસમાં ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ નો દિવસ એક સુવર્ણ અક્ષરે લખાનારો ઐતિહાસિક દિવસ સાબિત થયો છે. છેલ્લા ઘણા મહિનાઓથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા ભીષણ સૈન્ય સંઘર્ષ અને તણાવનો આખરે અંત આવ્યો છે. બંને દેશોએ પરસ્પર સહમતિથી એક ક્રાંતિકારી શાંતિ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ ઐતિહાસિક કરારની સૌથી મોટી અને તાત્કાલિક અસર વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ ગણાતા ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) પર જોવા મળી રહી છે. વૈશ્વિક અર્થતંત્રની જીવાદોરી સમાન આ જળમાર્ગમાંથી હવે વ્યાપારી જહાજો કેવી રીતે પસાર થશે અને તેમના માટે કયા નવા નિયમો લાગુ થશે, તેનો સંપૂર્ણ રોડમેપ જાહેર કરી દેવામાં આવ્યો છે.
ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલ દ્વારા જારી કરવામાં આવેલું સત્તાવાર નિવેદન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના ભવિષ્યના વહીવટ વિશે અત્યંત સ્પષ્ટ ચિત્ર રજૂ કરે છે. આ સમજૂતી પત્ર (MoU) ની કલમ ૫ અનુસાર, આગામી ૬૦ દિવસ સુધી, જ્યાં સુધી બંને દેશો વચ્ચે કોઈ અંતિમ કાયમી કરાર ન થાય ત્યાં સુધી, આ માર્ગ પરથી પસાર થતા કોઈપણ દેશના વાણિજ્યિક જહાજ પાસેથી કોઈ પણ પ્રકારની ફી કે ટોલ ટેક્સ વસૂલવામાં આવશે નહીં.
જો કે, મુક્ત માર્ગનો અર્થ એ નથી કે ત્યાં કોઈ નિયમો નહીં હોય. નવા નિયમો અનુસાર, દરેક જહાજે પર્સિયન ગલ્ફ સ્ટ્રેટ એડમિનિસ્ટ્રેશન નામના નવા બનેલા વહીવટી તંત્રને પોતાની વિનંતી સબમિટ કરવી પડશે. આ વહીવટી તંત્ર જહાજોની વિનંતી પર પ્રક્રિયા કરશે અને તેમને સુરક્ષિત રીતે પસાર થવા માટે જરૂરી માર્ગદર્શન અને સત્તાવાર મંજૂરી આપશે. આ વ્યવસ્થા દ્વારા ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર પોતાના વ્યૂહાત્મક નિયંત્રણ અને પ્રભુત્વની જાહેરાત પણ કરી દીધી છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા ૧૪-મુદ્દાના કરારની મુખ્ય વાતો
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને જે ૧૪ મુદ્દાના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે તે માત્ર યુદ્ધવિરામ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ઈરાનના આર્થિક પુનરુત્થાનનો પણ માર્ગ ખોલે છે. આ કરાર હેઠળ ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક અને નૌકાદળના પ્રતિબંધો હટાવી લેવામાં આવશે, જેનાથી ઈરાન ફરીથી વૈશ્વિક બજારમાં ખુલ્લેઆમ પોતાનું ક્રૂડ ઓઈલ વેચી શકશે. આ ઉપરાંત ઈરાનની વિદેશોમાં ફ્રીઝ થયેલી અબજો ડોલરની સંપત્તિ અને આશરે ૩૦૦ અબજ ડોલરના પુનર્નિર્માણ ભંડોળ સુધી તેની પહોંચ સરળ બનશે.
આ ઐતિહાસિક સમજૂતીના મુખ્ય સ્તંભો નીચે મુજબના મુદ્દાઓ પર આધારિત છે:
-
કાયમી યુદ્ધવિરામ: અમેરિકા અને ઈરાન લેબનોન સહિતના તમામ મોરચે પોતાની સૈન્ય કાર્યવાહી તાત્કાલિક અને કાયમી ધોરણે બંધ કરશે. બંને દેશો એકબીજા વિરુદ્ધ કોઈપણ સૈન્ય બળ કે ધમકીનો ઉપયોગ નહીં કરે તેમજ લેબનોનની સાર્વભૌમત્વનું સન્માન કરશે.
-
સાર્વભૌમત્વનું સન્માન: બંને પક્ષો એકબીજાની પ્રાદેશિક અખંડિતતા સ્વીકારશે અને એકબીજાની આંતરિક બાબતોમાં કોઈપણ પ્રકારની દખલગીરી કરવાનું ટાળશે.
-
૬૦ દિવસની ડેડલાઈન: બંને દેશોએ આગામી ૬૦ દિવસની અંદર પરસ્પર વાટાઘાટો પૂર્ણ કરીને એક અંતિમ અને કાયમી શાંતિ કરાર પર પહોંચવાનું વચન આપ્યું છે.
-
નૌકાદળ નાકાબંધીનો અંત: અમેરિકા આગામી ૩૦ દિવસની અંદર ઈરાનની દરિયાઈ નાકાબંધી સંપૂર્ણપણે હટાવી લેશે, જેથી યુદ્ધ પહેલાની સ્થિતિ મુજબ આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ટ્રાફિક ફરી શરૂ થઈ શકે.
-
લેન્ડમાઈન હટાવવાની કામગીરી: ઈરાન પર્સિયન ગલ્ફથી લઈને ઓમાનના સમુદ્ર સુધીના વ્યાપારી માર્ગોને સુરક્ષિત બનાવવા આગામી ૩૦ દિવસમાં તમામ દરિયાઈ લેન્ડમાઈન (સુરૂંગો) હટાવી લેશે. તેમજ આ વિસ્તારના ભવિષ્યના દરિયાઈ માળખા માટે ઈરાન ઓમાન દેશ સાથે અલગથી દ્વિપક્ષીય ચર્ચા કરશે.
-
આર્થિક પુનર્નિર્માણ ફંડ: અમેરિકા પોતાના પ્રાદેશિક ભાગીદારો સાથે મળીને ઈરાનના આર્થિક વિકાસ માટે આશરે ૩૦૦ અબજ ડોલરની એક વિશેષ યોજના પર કામ કરી રહ્યું છે, જેના માટે યુએસ ટ્રેઝરી વિભાગ જરૂરી તમામ લાયસન્સ અને મંજૂરીઓ આપશે.
-
પ્રતિબંધોની નાબૂદી: યુએન સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવો સહિત ઈરાન પર લાગેલા તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો સમાપ્ત કરવામાં આવશે.
પરમાણુ કાર્યક્રમ અને ભવિષ્યની દેખરેખ વ્યવસ્થા
આ કરારમાં પરમાણુ સુરક્ષાને પણ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવ્યું છે. ઈરાને વૈશ્વિક સમુદાયને ફરી એકવાર ખાતરી આપી છે કે તે કોઈપણ સંજોગોમાં પરમાણુ શસ્ત્રો (ન્યુક્લિયર વેપન્સ) વિકસાવશે નહીં. અંતિમ કરાર ન થાય ત્યાં સુધી ઈરાન પોતાના વર્તમાન પરમાણુ કાર્યક્રમ પર ‘યથાવત સ્થિતિ’ (સ્ટેટસ કો) જાળવી રાખશે, અને તેની સામે અમેરિકા કોઈ નવા પ્રતિબંધો નહીં લાદે કે આ ક્ષેત્રમાં પોતાના સૈનિકોની સંખ્યામાં વધારો નહીં કરે.
આ સમગ્ર શાંતિ પ્રક્રિયાના સફળ અમલીકરણ અને નિયમોના પાલન પર બારીકાઈથી નજર રાખવા માટે એક વિશેષ એક્ઝિક્યુટિવ ઓથોરિટી (કાર્યકારી પ્રણાલી) બનાવવામાં આવશે. આ પ્રારંભિક શરતોના સફળ પાલન બાદ જ બંને દેશો આગળની વાટાઘાટો કરશે અને અંતિમ કરારને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ના બંધનકર્તા ઠરાવ દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું સ્વરૂપ આપવામાં આવશે. આ કરારથી સમગ્ર વિશ્વમાં તેલ અને ગેસના સપ્લાય ચેઈનને મોટી રાહત મળશે.
